Pchełka rzepakowa – objawy, próg szkodliwości i zwalczanie w rzepaku ozimym

Inne

Pchełka rzepakowa Psylliodes chrysocephala to niewielkich rozmiarów szkodnik rzepaku ozimego, który zagraża plantacjom już jesienią. Dorosłe chrząszcze pchełki rzepakowej uszkadzają liścienie i młode liście rzepaku, jednak większe znaczenie gospodarcze ma żerowanie larw wewnątrz tkanek roślin. Prowadzi ono do osłabienia, pogorszenia zimotrwałości oraz zwiększenia podatności rzepaku na uszkodzenia i choroby. Jak ocenić skalę zagrożenia i kiedy zwalczać pchełkę rzepakową?

Jak wygląda pchełka rzepakowa?

Prawidłowe rozpoznanie pchełki rzepakowej ma znaczenie przy ocenie zagrożenia plantacji i wyborze odpowiedniego sposobu zwalczania. Chrząszcze można łatwo odróżnić po charakterystycznym sposobie poruszania się, mianowicie po spłoszeniu wykonują gwałtowne skoki.

Jak wygląda chrząszcz pchełki rzepakowej?

Chrząszcze pchełki rzepakowej osiągają około 3-4 mm długości. Ich ciało jest czarnoniebieskie lub czarnozielone i ma wyraźny metaliczny połysk. Z kolei głowa, czułki i odnóża są brunatno czerwone. Pchełka rzepakowa ma silnie rozwinięte uda ostatniej pary nóg, które umożliwiają  owadom wykonywanie wspomnianych wcześniej skoków (Tratwal i in., 2018).

Jak wygląda larwa pchełki rzepakowej?

Larwa pchełki rzepakowej jest biała i osiąga około 6-7 mm długości. Ma ciem­nobrązową głowę, trzy pary odnóży oraz charakterystyczne ciemne plamki i szczotkowate owłosienie (Tratwal i in., 2018).

Pchełka rzepakowa a pchełki ziemne – czym się różnią?

Poniżej tabela porównawcza dwóch gatunków pchełki, które bywają ze sobą mylone, tj. pchełki rzepakowej oraz pchełki ziemne.

Tabela 1. Pchełka rzepakowa a pchełki ziemne – najważniejsze różnice (Tratwal i in., 2018; Mrówczyński, 2021)

Cykl rozwojowy pchełki rzepakowej – kiedy pojawia się w rzepaku?

Pchełka rzepakowa rozwija jedno pokolenie w roku. Chrząszcze nowego pokolenia pojawiają się latem, a po krótkim okresie żerowania przechodzą letnią diapauzę (Ortega-Ramos i in., 2022). Pod koniec lata oraz jesienią nalatują na młode plantacje rzepaku ozimego. Po rozpoczęciu żerowania samice składają jaja w glebie, w pobliżu roślin uprawnych. Kiedy zima jest łagodna mogą kontynuować składanie jaj również w tym okresie.

Wylęgające się larwy pchełki rzepakowej wgryzają się do ogonków liściowych i nerwów, a następnie przemieszczają się do pędów i liścia sercowego rzepaku. Żerują wewnątrz tkanek przez jesień i mogą kontynuować ten żer również podczas łagodnej zimy. Larwy ostatniego stadium opuszczają rośliny i przepoczwarzają się w glebie.

Jakie są objawy żerowania pchełki rzepakowej?

Objawy żerowania chrząszczy pchełki rzepakowej

Chrząszcze pchełki rzepakowej żerują na liścieniach i młodych liściach, wygryzając w nich drobne, okrągłe otwory. Przy dużej liczebności szkodnika uszkodzenia szybko nasilają się.  Wówczas liście mogą być silnie podziurawione, a miejscami dochodzi również do ich szkieletowania. W efekcie, bardzo zmniejsza się powierzchnia asymilacyjna roślin.

Na atak pchełki rzepakowej najbardziej narażony jest rzepak we wczesnych fazach rozwoju. Silne żerowanie szkodnika może zahamować wzrost roślin, a przy dużym nasileniu uszkodzeń prowadzić do zamierania najmłodszych roślin (Ortega-Ramos i in., 2022).

Wraz z rozwojem rzepaku rośnie jego zdolność do kompensowania uszkodzeń. Po wykształceniu czterech liści właściwych żerowanie dorosłych osobników staje się mniej istotne (Ruck i in., 2018 ).

Objawy żerowania larw pchełki rzepakowej

Larwy pchełki rzepakowej żerują wewnątrz ogonków liściowych i głównych nerwów liści rzepaku, wygryzając w nich chodniki. W tych chodnikach widoczne są brązowe odchody larw. Larwy z czasem przemieszczają się w kierunku pędu i liścia sercowego.

Uszkodzenia tkanek ograniczają prawidłowe funkcjonowanie liści i ogólne przewodzenie w roślinie. Przy silnym nasileniu żerowania szkodnika rzepak wchodzi w okres zimowy w znacznie gorszej kondycji. Uszkodzone rośliny są słabiej przygotowane do zimowania, co może przekładać się na mniejszą zimotrwałość i zwiększone ryzyko przemarzania. Rośliny rzepaku uszkodzone przez larwy pchełki rzepakowej są osłabione, a uszkodzenia mechaniczne stanowią wrota dla sprawców suchej zgnilizny kapustnych.

Jak monitorować pchełkę rzepakową?

Monitoring pchełki rzepakowej trzeba rozpocząć już od wschodów rzepaku. Lustrację należy prowadzić w 10-15 miejscach na plantacji i zwracać uwagę zarówno na obecność chrząszczy, jak i pierwsze uszkodzenia liścieni oraz liści rzepaku.

Czy plantacja została zaatakowana przez dużą liczbę szkodników można oceniać poprzez sprawdzenie liczby chrząszczy przypadających na jeden metr bieżący rzędu.

Jeśli chodzi o ocenę szkodliwości żerowania larw pchełki rzepakowej, to przeprowadza się ją późną jesienią, najlepiej w pierwszej połowie listopada.

Jak to zrobić?

W różnych punktach plantacji pobiera się losowo liście wraz z ogonkami. Z każdego miejsca należy zebrać po 25 liści, a łączna liczba prób powinna wynosić około 100-150 liści, zależnie od powierzchni plantacji. Pobrane ogonki rozcina się wzdłuż, aby sprawdzić obecność larw i śladów ich żerowania, np. obecność odchodów. Na tej podstawie określa się odsetek uszkodzonych liści, który pozwala ocenić nasilenie szkód wyrządzonych przez larwy pchełki rzepakowej (Tratwal i in., 2018).

Jaki jest próg szkodliwości pchełki rzepakowej w rzepaku ozimym?

Próg ekonomicznej szkodliwości pchełki rzepakowej w okresie wschodów rzepaku ozimego wynosi 3 chrząszcze na jeden metr bieżący rzędu. W przypadku oceny larw przyjmuje się 1-2 larwy na roślinę (Tratwal i in., 2018).

Dlaczego pchełka rzepakowa jest groźna podczas długiej i ciepłej jesieni?

Długa i ciepła jesień sprzyja wydłużeniu okresu nalotu i żerowania pchełki rzepakowej, a także składaniu jaj przez samice. W efekcie larwy pojawiają się sukcesywnie przez dłuższy czas, dlatego presja szkodnika może utrzymywać się przez wiele tygodni. Największe zagrożenie stanowi wydłużony okres żerowania larw, które mogą silnie osłabiać rośliny przed wejściem w przerwę wegetacyjną.

Jak ograniczać występowanie pchełki rzepakowej?

Podstawą ograniczania występowania pchełki rzepakowej na plantacji jest prawidłowy płodozmian oraz eliminowanie samosiewów rzepaku i chwastów kapustowatych.

Istotne jest również zachowanie izolacji przestrzennej plantacji od innych roślin kapustowatych (Jawor i Mrówczyńśki, 2013).

Znaczenie ma również właściwe przygotowanie stanowiska oraz termin i norma wysiewu (Pruszyński i Pruszyński, 2015).

Uzupełnieniem powyższych działań jest racjonalne nawożenie oraz monitoring plantacji już od początku wschodów.

Zwalczanie pchełki rzepakowej – kiedy wykonać zabieg?

Pchełka rzepakowa w rzepaku powinna być zwalczana w okresie wschodów, po przekroczeniu przez szkodnika progu ekonomicznej szkodliwości. Zabieg trzeba wykonać odpowiednio wcześnie. Zwalczanie larw pchełki rzepakowej powinno być przeprowadzone zanim te zdążą wgryźć się w głąb ogonków liściowych i nerwów roślin uprawnych. Kiedy już to nastąpi zwalczanie larw pchełki jest znacznie trudniejsze, a straty spowodowane ich żerowaniem większe.

Przy wyborze środka do zwalczania pchełki rzepakowej należy uwzględnić jego grupę chemiczną i mechanizm działania, a rotacja stosowanych na polu substancji czynnych pozwala ograniczać ryzyko rozwoju mechanizmu odporności u szkodnika.

Odporność pchełki rzepakowej na pyretroidy

Wieloletnie i częste stosowanie środków ochrony roślin z grupy pyretroidów zwiększa presję selekcyjną i sprzyja pojawianiu się populacji pchełki rzepakowej o obniżonej wrażliwości na ich działanie. Problem odporności na tę grupę insektycydów stwierdzono w kilku krajach Europy, m.in. w Niemczech, Danii i Wielkiej Brytanii (Willis i in., 2020). Badania prowadzone w Wielkiej Brytanii wykazały znaczne zróżnicowanie wrażliwości populacji szkodnika na lambda-cyhalotrynę, a w części z nich odnotowano wysoki poziom odporności. Za ograniczoną skuteczność pyretroidów mogą odpowiadać m.in. mutacje w genie kodującym kanał sodowy, które powodują, że substancja czynna słabiej oddziałuje na układ nerwowy owada.

Drugim mechanizmem jest zwiększona zdolność owadów do rozkładania lub unieszkodliwiania substancji czynnej przed osiągnięciem przez nią miejsca działania (Willis i in., 2020). Z tego powodu w ochronie rzepaku należy ograniczać liczbę zabiegów z wykorzystaniem tej samej grupy insektycydów oraz stosować rotację substancji czynnych o różnych mechanizmach działania.

Irazu® 100 SE w zwalczaniu pchełki rzepakowej w 2026 roku

W sezonie 2026 plantatorzy rzepaku ozimego zyskali dodatkową możliwość ochrony przed pchełką rzepakową. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na wniosek Krajowego Zrzeszenia Producentów Rzepaku i Roślin Białkowych wydał 28 sierpnia 2026 r. czasowe zezwolenie nr R/j-5/2026 na stosowanie środka Irazu® 100 SE w rzepaku ozimym. Zezwolenie obowiązuje od 1 września do 13 grudnia 2026 r. i dotyczy zwalczania pchełki rzepakowej jesienią.

Irazu® 100 SE zawiera cyjanotraniliprol, który należy do grupy antranilowych diamidów. Substancja czynna działa kontaktowo i żołądkowo, a na roślinie wykazuje działanie wgłębne i translaminarne.

Irazu® 100 SE stosuje się jesienią w fazach BBCH 11-30, w dawce 400 ml/ha, maksymalnie raz w sezonie. Na tym samym obszarze środek można stosować nie częściej niż co trzeci sezon. Odmienny od pyretroidów mechanizm działania cyjanotraniliprolu pozwala uwzględnić go w rotacji substancji czynnych.

Pchełka rzepakowa – najważniejsze zasady ochrony rzepaku

Monitoruj plantację rzepaku już od wschodów – obserwuj obecność chrząszczy oraz uszkodzenia liścieni i młodych liści.

Zabieg ochronny wykonuj po przekroczeniu progu szkodliwości przez szkodnika – w okresie wschodów są to 3 chrząszcze na jeden metr bieżący rzędu.

Sprawdzaj obecność larw na plantacji – późną jesienią rozcinaj ogonki liściowe i oceniaj skalę szkodliwości ich żerowania.

Stosuj metody niechemiczne, które ograniczają porażenie plantacji przez szkodniki, a więc płodozmian, likwidacja samosiewów rzepaku i chwastów kapustowatych, izolacja przestrzenna plantacji, właściwe przygotowanie stanowiska.

Rotuj substancje czynne – unikaj wielokrotnego stosowania insektycydów o tym samym mechanizmie działania lub należących do tej samej grupy chemicznej, aby ograniczać ryzyko rozwoju odporności.

Bibliografia:

1. Jawor E. (red.), Mrówczyński M. (red.) (2013). Metodyka integrowanej ochrony rzepaku ozimego i jarego dla producentów. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy, Poznań.
2. Mrówczyński M. (red.) (2021). Zwiększenie efektywności integrowanej ochrony rzepaku ozimego zgodnie z założeniami Europejskiego Zielonego Ładu. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy, Poznań.
3. Ortega-Ramos P.A., Coston D.J., Seimandi-Corda G., Mauchline A.L., Cook S.M. (2022). Integrated pest management strategies for cabbage stem flea beetle (Psylliodes chrysocephala) in oilseed rape. GCB Bioenergy, 14(3), 267–286.
4. Pruszyński P., Pruszyński S. (2015). Integrowana ochrona roślin w zwalczaniu szkodników roślin uprawnych. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie Oddział w Poznaniu, Poznań.
5. Ruck, L. , Cadoux, S. , Robert, C. (2018). Agronomic practices to control cabbage stem flea beetle and rape winter stem weevil. Integrated Control in Oilseed Crops: IOBC‐WPRS Bulletin, 65‐67.
6. Tratwal A. (red.), Strażyński P. (red.), Jajor E. (red.), Mrówczyński M. (red.) (2018).Poradnik sygnalizatora ochrony rzepaku. Instytut Ochrony Roślin Państwowy Instytut Badawczy, Poznań.
7. Willis C. E., Foster S. P., Zimmer C. T., Elias J., Chang X., Field L. M., Williamson D., Davies, T. E. (2020). Investigating the status of pyrethroid resistance in UK populations of the cabbage stem flea beetle (Psylliodes chrysocephala). Crop Protection, 138, 105316.

Przeczytaj także:

Ochrona rzepaku – choroby, szkodniki i inne zagrożenia

Autor wpisu

FMC to globalna firma z ponad 140-letnią historią tworzenia innowacyjnych rozwiązań dla rolnictwa. Nasze początki sięgają 1883 roku w Kalifornii, kiedy wynalazca John Bean opracował pierwszy opryskiwacz tłokowy. Od tamtej pory nieustannie rozwijamy technologie, które wspierają nowoczesne rolnictwo.

Dowiedz się więcej o autorze