Mątwik burakowy – objawy, występowanie i zwalczanie

Warzywa

Mątwik burakowy łac. Heterodera schachtii jest groźnym nicieniem, który żeruje na korzeniach buraka cukrowego. Ogranicza pobieranie wody oraz składników pokarmowych i w ten sposób osłabia wzrost roślin i obniża ich plon. Do charakterystycznych objawów żerowania mątwika burakowego należy m.in. wytwarzanie licznych drobnych korzeni bocznych, tworzących tzw. brodę korzeniową. Ograniczanie liczebności szkodnika opiera się przede wszystkim na zmianowaniu, monitoringu gleby, eliminowaniu roślin żywicielskich oraz uprawie odmian tolerancyjnych.

Mątwik burakowy – co to za szkodnik?

Mątwik burakowy jest nicieniem glebowym, żerującym m.in. na korzeniach buraka cukrowego. Samice są barwy białej o cytrynowatym kształcie i długości od około 0,5 do 1 mm. Po obumarciu brunatnieją, tworząc cysty zawierające jaja. Cysty zachowują żywotność w glebie do 10 lat (Wrzodak i in., 2018). Samce natomiast są podłużne o robakowatym kształcie i osiągają długość 0,8-1,5 mm. Z jaj znajdujących się w glebie wylęgają się larwy, które wnikają do korzeni buraka i rozpoczynają żerowanie. Zasiedlają włośniki i blokują wiązki przewodzące uszkadzając w ten sposób system korzeniowy (Górski i in., 2017). Roślina reaguje, wytwarzając liczne korzenie boczne. W efekcie powstaje charakterystyczna „broda korzeniowa”.

Cykl rozwojowy mątwika burakowego

Mątwik burakowy zimuje w cystach w postaci jaj, a gdy temperatura gleby przekroczy 8 stopni C z cyst wykluwają się larwy. Po wykluciu larwy przemieszczają się w poszukiwaniu korzeni roślin żywicielskich. Po wniknięciu do korzeni rozpoczynają żerowanie i przechodzą kolejne stadia rozwojowe. Po czterech linieniach samce osiągają dojrzałość płciową i opuszczają korzenie w celu poszukiwania samic. Z kolei samice pozostają w korzeniach i stopniowo zwiększają swoje rozmiary. Po zapłodnieniu samce giną. Samice natomiast zamierają po zakończeniu sezonu wegetacyjnego, a ich ciało przekształca się w brązowe cysty wypełnione jajami.

Jak rozpoznać mątwika burakowego?

Objawy mątwika burakowego na plantacji

Obecność mątwika burakowego można rozpoznać po placowym występowaniu słabiej rozwiniętych roślin. Buraki porażone przez te nicienie rosną wolniej, są mniejsze i mogą więdnąć nawet przy dostatecznej wilgotności gleby. Uszkodzony system korzeniowy ogranicza pobieranie wody i składników pokarmowych, przez co rośliny są bardziej podatne na stres, szczególnie w okresach suszy.

Objawy na korzeniach buraka

Charakterystycznym objawem żerowania mątwika burakowego jest nadmierne wytwarzanie przez buraka korzeni bocznych, które tworzą tzw. brodę korzeniową. Poza tym na korzeniach, w okresie od czerwca do końca wegetacji można również zauważyć drobne, białe samice nicienia.

Aby dokładniej ocenić obecność szkodnika, warto wykopać kilka roślin z miejsc, w których buraki rosną słabiej, aby sprawdzić wygląd ich korzeni. Sama obserwacja liści nie wystarcza do potwierdzenia porażenia przez mątwika burakowego, ponieważ podobne objawy mogą być powodowane również przez inne czynniki. W razie wątpliwości obecność mątwika burakowego można potwierdzić na podstawie badania gleby na obecność nicieni.

Jak sprawdzić, czy na polu występuje mątwik burakowy?

Jeżeli podejrzewamy, że na naszym polu jest obecny mątwik burakowy i chcemy mieć absolutną pewność warto wykonać analizę gleby pod kątem obecności i liczebności nicieni. Sama obserwacja objawów na roślinach nie pozwala określić skali zagrożenia. Podczas pobierania próbek warto wcześniej ustalić z laboratorium wymaganą metodę i sposób przygotowania materiału do analizy.

Próg szkodliwości mątwika burakowego

Straty w plonie mogą pojawić się, gdy w 100 g gleby znajduje się 400-1000 jaj i larw mątwika burakowego. O zagrożeniu świadczy również obecność 6-10 cyst w takiej samej próbce gleby (Wrzodak i in., 2018). Próg szkodliwości mątwika burakowego jest jednak uzależniony od odmiany buraka. W przypadku odmian odpornych na nicienie jest wyższy niż dla odmian tolerancyjnych.

Skąd bierze się mątwik burakowy na polu?

Populacja mątwika burakowego narasta, gdy w płodozmianie często pojawiają się rośliny żywicielskie. Oprócz buraka cukrowego są to m.in. rzepak, gorczyca oraz niektóre chwasty, takie jak komosa biała. Korzenie tych roślin stymulują larwy do opuszczania cyst i umożliwiają im dalszy rozwój oraz rozmnażanie. W efekcie, niewłaściwie zaplanowane zmianowanie może sprzyjać wzrostowi liczebności szkodnika nawet wtedy, gdy burak nie jest uprawiany na tym samym stanowisku co roku.

Jakie rośliny są żywicielami mątwika burakowego?

Rośliny uprawne będące żywicielami mątwika burakowego

Do najważniejszych roślin uprawnych, na których może rozwijać się mątwik burakowy, należą burak cukrowy, szpinak, kapusta, rzepa, brukiew, rzepak, rzepik, gorczyca biała, rzodkiew oraz rabarbar (Wrzodak i in., 2018). Szczególne znaczenie mają gatunki często występujące w zmianowaniu, zwłaszcza rośliny kapustowate. Ich uprawa na polu porażonym przez mątwika może sprzyjać utrzymywaniu się lub zwiększaniu liczebności jego populacji.

Chwasty będące żywicielami mątwika

Rozwojowi mątwika sprzyjają również niektóre chwasty, m.in. komosa biała, gorczyca polna, rzodkiew świrzepa, tasznik pospolity i tobołki polne (Meinecke i Westphal 2014). Pozostawione na polu mogą umożliwiać szkodnikowi dalszy rozwój także poza okresem uprawy buraka.

Mątwik burakowy – zwalczanie i ograniczanie liczebności

Prawidłowe zmianowanie

Jednym z najskuteczniejszych sposobów ograniczania liczebności mątwika burakowego jest zachowanie odpowiednio długiej przerwy w uprawie buraka cukrowego (Piszczek i Górski 2010). Zaleca się co najmniej czteroletni płodozmian, przy czym na glebach lekkich przerwa powinna być dłuższa.

Duże znaczenie ma również dobór pozostałych upraw, ponieważ rzepak i inne rośliny żywicielskie mogą sprzyjać namnażaniu nicieni. Im częściej na polu pojawiają się rośliny, na których mątwik może się rozwijać, tym trudniej ograniczyć jego populację.

Rośliny, które ograniczają rozwój mątwika

Liczebność mątwika burakowego można ograniczać poprzez uprawę międzyplonów z odmian gorczycy białej i rzodkwi oleistej o działaniu antymątwikowym. Ich skuteczność zależy od doboru odmiany, dlatego nie każda gorczyca czy rzodkiew oleista zapewni taki efekt.

W zmianowaniu warto uwzględnić również rośliny niebędące żywicielami mątwika, takie jak kukurydza i żyto.

Zwalczanie chwastów żywicielskich

Zwalczanie chwastów nie tylko ogranicza konkurencję o wodę i składniki pokarmowe, ale pozwala również eliminować rośliny żywicielskie, na których mątwik może się rozwijać i namnażać.

Odmiany buraka tolerancyjne na mątwika

Uprawa odmian buraka tolerancyjnych na mątwika burakowego pozwala ograniczyć straty plonu powodowane żerowaniem tych nicieni. Tolerancja oznacza, że rośliny lepiej znoszą obecność szkodnika i mogą utrzymać plon na zadowalającym poziomie mimo porażenia. Mątwik burakowy na korzeniach odmian tolerancyjnych rozwija się słabiej i nie powoduje zmian morfologicznych. Nie oznacza to jednak, że mątwik zostaje wyeliminowany z gleby lub przestaje się namnażać. Warto o tym pamiętać.

Wybór takich tolerancyjnych odmian warto rozważyć szczególnie na polach, na których potwierdzono obecność nicieni. Badania wskazują, że uprawa odmian buraka tolerancyjnego na mątwika może być uzasadniona ekonomicznie również przy stosunkowo niewielkiej presji szkodnika (Górski i in., 2017). Najlepsze efekty daje połączenie odmian tolerancyjnych z odpowiednim zmianowaniem i kontrolą roślin żywicielskich.

Czy mątwika burakowego można zwalczyć chemicznie?

Ograniczanie mątwika burakowego opiera się przede wszystkim na metodach agrotechnicznych i profilaktyce, a nie na bezpośrednim zwalczaniu chemicznym. Najważniejsze działania to:

• odpowiednie zmianowanie
• uprawa odmian tolerancyjnych
• wysiew międzyplonów z odmian antymątwikowych
• zwalczanie chwastów będących roślinami żywicielskimi.

Istotne jest również regularne badanie gleby, które pozwala ocenić liczebność nicieni i zaplanować dalsze działania. Połączenie tych metod pomaga ograniczyć populację szkodnika i zmniejszyć ryzyko strat w plonie.

Przeczytaj także:

Uprawa buraka cukrowego krok po kroku – wymagania, siew i ochrona

Jak ograniczyć ryzyko mątwika burakowego? Najważniejsze informacje, do zapamiętania

Ograniczanie mątwika burakowego należy rozpocząć od sprawdzenia historii pola i wykonania analizy gleby, która pozwoli określić liczebność nicieni. Na tej podstawie należy zaplanować zmianowanie, uwzględniając nie tylko buraka cukrowego, ale również inne rośliny żywicielskie.

Ważne jest także zwalczanie chwastów, stosowanie międzyplonów z odmian gorczycy białej i rzodkwi oleistej o działaniu antymątwikowym. Istotny jest również dobór odmian buraka tolerancyjnych na tego szkodnika.

W sezonie wegetacyjnym warto kontrolować stan plantacji i sprawdzać korzenie słabiej rozwiniętych roślin. Połączenie tych działań pozwala ograniczyć namnażanie mątwika i zmniejszyć ryzyko strat w plonie.

Bibliografia:

1. Górski D., Ulatowska A., Piszczek J. (2017). Efektywność uprawy odmian buraka cukrowego tolerancyjnych na mątwika burakowego (Heterodera schachtii Schmidt) w warunkach niskiej presji szkodnika. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 2(88), 129-134.
2. Meinecke A., Westphal A. (2014). Quantitative reproductive potential of Heterodera schachtii on weeds typical for late summer fallow in sugar beet rotations. Weed Res. 54, 624–634.
3. Piszczek J., Górski D. (2010). Wpływ skracania płodozmianu na występowanie szkodników, zdrowotność roślin oraz plon i jakość korzeni buraków cukrowych. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin, 50 (1), 437–441.
4. Wrzodak R. (red.) (2018). Poradnik Sygnalizatora Ochrony Buraka Ćwikłowego, Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice.

Przeczytaj także:

Szkodniki buraka – kompendium wiedzy

Autor wpisu

FMC to globalna firma z ponad 140-letnią historią tworzenia innowacyjnych rozwiązań dla rolnictwa. Nasze początki sięgają 1883 roku w Kalifornii, kiedy wynalazca John Bean opracował pierwszy opryskiwacz tłokowy. Od tamtej pory nieustannie rozwijamy technologie, które wspierają nowoczesne rolnictwo.

Dowiedz się więcej o autorze