Leń marcowy – larwy, szkodliwość i zwalczanie w buraku cukrowym

Uprawy polowe

Leń marcowy Bibio marci to muchówka z rodziny leniowatych. W uprawie buraka cukrowego szkody wyrządzają larwy lenia marcowego, które żyją w glebie. Ich żerowanie na korzeniach buraka może prowadzić do osłabienia roślin oraz zahamowania ich wzrostu, a przy większej liczebności również do poważnych strat gospodarczych. Ograniczanie liczebności larw tego szkodnika opiera się przede wszystkim na monitoringu plantacji oraz odpowiednio prowadzonej agrotechnice.

Leń marcowy – jak wygląda?

Jak wygląda dorosły leń marcowy?

Lenie marcowe Bibio marci to niewielkie muchówki, których długość ciała wynosi około 11,0-13,0 mm (Spangenberg i in., 2012). Ciało leni marcowych, zarówno form męskich, jak i żeńskich jest czarne, pokryte ciemnymi włoskami, a skrzydła mają szare zabarwienie. Oczy są czarne; u samców stykają się ze sobą, podczas gdy u samic są wyraźnie rozdzielone. Natomiast czułki są krótkie i czarne.

Na pierwszej parze odnóży samców znajdują się charakterystyczne kolce. Samice są masywniejsze od samców, ale mają od nich mniejszą głowę. Samce można często obserwować w charakterystycznym, powolnym locie, szczególnie w okresie ich aktywności rozrodczej.

Jak wygląda larwa lenia marcowego?

Larwy leni marcowych występują zwykle w skupiskach, w wilgotnej glebie (Sivell i Sivell., 2021). Osiągają rozmiar do 12,0-16,0 mm długości. Ich tułów jest barwy kremowej, pokryty po bokach wyrostkami. Głowa jest ciemnobrązowa.

Cykl rozwojowy lenia marcowego

Leń marcowy rozwija jedno pokolenie w ciągu roku, a temu rozwojowi sprzyja ciepła wiosna. Na przełomie wiosny i lata samice składają jaja w glebie, z których po około miesiącu wylęgają się larwy. Wraz z nadejściem jesieni larwy schodzą głębiej w glebę, gdzie zimują, a następnie wiosną przepoczwarzają się.

Lot dorosłych muchówek lenia marcowego przypada przede wszystkim na koniec kwietnia i maj, choć termin pojawu może zmieniać się w zależności od przebiegu pogody. Dorosłe lenie żyją krótko, około tygodnia (Skartveit, 1997).   

Czy leń marcowy jest szkodnikiem?

W przypadku lenia marcowego wpływ na uprawy i znaczenie gospodarcze mają larwy rozwijające się w glebie. Ich pokarm stanowi przede wszystkim rozkładająca się materia roślinna. W sytuacji licznego pojawu lenia marcowego i jednoczesnego niedoboru pokarmu mogą również żerować na podziemnych częściach roślin (Freeman i Lane, 1985; Skartveit, 1997). Przy dużej gradacji mogą uszkadzać system korzeniowy i osłabiać rozwój roślin. Uproszczenia w agrotechnice mogą sprzyjać rozwojowi licznej populacji szkodnika.

Jakie szkody powodują larwy lenia marcowego?

Uszkodzenia powodowane przez larwy lenia marcowego mogą istotnie osłabiać młode buraki i ograniczać ich rozwój. Ich żerowanie uszkadza system korzeniowy, co przekłada się na słabszy wzrost roślin. Przy dużym nasileniu szkodnika, uszkodzenia mogą prowadzić nawet do zamierania buraków, a w konsekwencji do przerzedzenia obsady i nierównomiernego rozwoju plantacji. Larwy lenia marcowego mogą żerować na burakach aż do późnej jesieni.

Kiedy leń marcowy stanowi największe zagrożenie dla buraka?

Najbardziej narażone na uszkodzenia przez larwy lenia marcowego są buraki w początkowych fazach rozwoju, gdy ich system korzeniowy jest jeszcze słabo rozwinięty. Podgryzanie korzeni przez larwy może zahamować wzrost młodych roślin, a przy dużym nasileniu żerowania prowadzić do ich zamierania i przerzedzenia obsady.

Natomiast larwy największą szkodliwość wykazują w końcowym okresie rozwoju, tuż przed przepoczwarczeniem. Przy licznym występowaniu żerują na korzeniach buraków, powodując ich uszkodzenia i ograniczając pobieranie wody oraz składników pokarmowych. Uszkodzone rośliny są również słabiej zakotwiczone w glebie, co może dodatkowo pogarszać ich kondycję.

Nasilone występowanie leni w uprawach obserwuje się na stanowiskach nawożonych obornikiem oraz w uprawach prowadzonych w systemach uproszczonych, z dużą ilością resztek pożniwnych.

Przeczytaj także:

Szkodniki buraka – kompendium wiedzy

Gdzie występują larwy leni marcowych?

Larwy leni marcowych zasiedlają stanowiska bogate w materię organiczną, przy czym większą ich liczebność stwierdza się na glebach lżejszych i bardziej zasobnych w rozkładające się resztki roślinne (Szwejda, 2023). Samice często składają jaja w glebie kompostowej oraz na stanowiskach świeżo nawożonych obornikiem. Z tego względu larwy mogą zasiedlać również stanowiska uprawne, zwłaszcza tam, gdzie w glebie występuje dużo dostępnej materii organicznej.

Leń marcowy – zwalczanie i ograniczanie występowania

Agrotechniczne ograniczanie larw lenia marcowego

Znakomita większość cyklu rozwojowego lenie marcowe spędzają w glebie w postaci larw. Młode stadia odżywiają się głównie materią organiczną, natomiast starsze mogą przechodzić na żerowanie na korzeniach roślin uprawnych. Dlatego ograniczanie liczebności szkodnika powinno uwzględniać zarówno właściwe przygotowanie stanowiska, jak i sposób gospodarowania resztkami organicznymi.

W ograniczaniu populacji larw lenia znaczenie mają zabiegi uprawowe, w tym:

• wczesny siew zaprawionych nasion,
• starannie wykonana głęboka orka oraz podrywka,
• a także racjonalne i zbilansowane nawożenie.

Istotne jest również stworzenie warunków sprzyjających szybkim i wyrównanym wschodom buraków. Dobrze rozwijające się rośliny szybciej tworzą silniejszy system korzeniowy, dzięki czemu są mniej podatne na skutki żerowania larw leni. Do wzmocnienia roślin, w tym właśnie buraka cukrowego świetnie sprawdzi się biostymulator Seamac® OR, który dzięki opatentowanemu składnikowi aktywnemu na bazie alg morskich i unikalnej formule zwiększa wydajność upraw i pozwala roślinom w pełni wykorzystać dostępne zasoby oraz redukować stres abiotyczny.

Czy obornik i resztki organiczne sprzyjają leniom?

Obornik i materia organiczna nie są same w sobie błędem agrotechnicznym, mogą jednak tworzyć warunki sprzyjające zasiedleniu stanowiska przez lenie marcowe. Samice lenia chętnie wybierają do składania jaj miejsca, w których właśnie znajduje się dużo materii organicznej. Nie oznacza to, że z nawożenia obornikiem należy rezygnować. Ważne jest przede wszystkim prawidłowe gospodarowanie materią organiczną i uwzględnienie historii stanowiska przy ocenie ryzyka wystąpienia leniowatych.

Czy lenia marcowego można zwalczać chemicznie?

Obecnie (stan na wrzesień 2026 r.) nie ma zarejestrowanych środków ochrony roślin przeznaczonych do chemicznego zwalczania lenia marcowego w buraku. Dostępne insektycydy przeznaczone do ochrony buraka są zarejestrowane przeciwko innym szkodnikom, dlatego nie powinny być rekomendowane do zwalczania larw lenia marcowego.

Ograniczenie ryzyka uszkodzeń powodowanych przez tego agrofaga powinno opierać się przede wszystkim na prawidłowej agrotechnice, gospodarowaniu materią organiczną oraz monitorowaniu stanowiska.

Leń marcowy a leń ogrodowy – czy to ten sam owad?

Leń marcowy Bibio marci i leń ogrodowy Bibio hortulanus to dwa zupełnie odrębne gatunki należące do rodziny leniowatych Bibionidae. W Polsce występuje zarówno leń ogrodowy, jak i leń marcowy. Larwy obu gatunków rozwijają się w glebie i mogą odżywiać się zarówno materią organiczną, jak i pokarmem roślinnym.

Przeczytaj także:

Uprawa buraka cukrowego krok po kroku – wymagania, siew i ochrona

Bibiografia:

1. Freeman P., Lane R. P. (1985). Bibionid and Scatopsid Flies. Diptera: Bibionidae & Scatopsidae, 9(7), 74.
2. Sivell O., Sivell D. (2021). The genome sequence of the St Mark’s fly, Bibio marci (Linnaeus, 1758). Wellcome Open Research, 6, 285.
3. Skartveit J. (1997). Family Bibionidae. Contributions to a Manual of Palaearctic Diptera ,2, 41–50.
4. Spangenberg R., Hünefeld F., Schneeberg K., Beutel, R. G. (2012). The male postabdomen and reproductive system of Bibio marci Linnaeus, 1758 (Hexapoda: Diptera: Bibionidae). Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research, 50(4), 264-288.
5. Szwejda J. (2023). Diptera pests occurring on vegetable crops in Poland. Journal of Horticultural Research, 31(2), 169–188.

Autor wpisu

FMC to globalna firma z ponad 140-letnią historią tworzenia innowacyjnych rozwiązań dla rolnictwa. Nasze początki sięgają 1883 roku w Kalifornii, kiedy wynalazca John Bean opracował pierwszy opryskiwacz tłokowy. Od tamtej pory nieustannie rozwijamy technologie, które wspierają nowoczesne rolnictwo.

Dowiedz się więcej o autorze