Ochrona fungicydowa zbóż – program zabiegów, terminy i skuteczna strategia ochrony

Uprawy polowe

Choroby grzybowe zbóż to jeden z głównych czynników ograniczających plon i jakość ziarna. Infekcje prowadzą nie tylko do zmniejszenia powierzchni asymilacyjnej liści i spadku masy ziarna, ale również do pogorszenia jego parametrów technologicznych oraz skażenia mykotoksynami. Z tego powodu ochrona fungicydowa zbóż jest nieodzownym elementem produkcji. W praktyce nie sprowadza się ona jednak do jednorazowego oprysku, to przemyślana strategia oparta na zabiegach T1-T3, a w niektórych przypadkach także T0.

Dobrze zaplanowane zabiegi fungicydowe powinny uwzględniać zarówno fazy rozwojowe roślin, jak i presję patogenów. Równie istotne są decyzje dotyczące tego, kiedy stosować fungicydy w zbożach, jak uniknąć typowych błędów oraz jak zwiększyć skuteczność zabiegów w konkretnych warunkach uprawy.

Dlaczego ochrona fungicydowa zbóż jest istotna dla plonu?

Wpływ chorób na plon zbóż jest znaczący i przyczynia się do znacznej jego redukcji. Porażenie roślin przez patogeny będące sprawcami chorób zmniejsza ich powierzchnię asymilacyjną i negatywnie oddziałuje na zachodzące procesy fotosyntetyczne (Stankowski i in., 2001). W wyniku czego dochodzi do obniżenia masy ziarna i zmniejszeniem liczby ziarniaków w kłosie. Straty z tego tytułu nierzadko wynoszą od 10 do 40 proc. plonu (Kiseleva i in., 2016).

Dodatkowo, wskutek porażenia kłosów i ziarniaków grzybami z rodzajów Aspergillus, Penicillium oraz Fusarium dochodzi do skażenia ziarna mykotosynami. Mykotosyny stanowią potencjalne zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi oraz zwierząt. Wykazują działanie rakotwórcze, estrogenne, mutagenne oraz tetratogenne (Stanisławczyk i in., 2010). Wykrycie mykotoksyn w zbożach i przetworach zbożowych w wartości przekraczającej dopuszczalne normy powoduje ich wycofanie z obrotu handlowego.

Wybrane choroby zbóż a straty plonu

• Rdza brunatna – straty spowodowane przy silnym porażeniu zbóż mogą dochodzić do 50 proc.
• Rdza żółta – może powodować obniżenie plonowania o nawet 70 proc.
• Septorioza liści – w latach sprzyjających jej rozwojowi straty plonu mogą przekroczyć nawet 40 proc.
• Mączniak prawdziwy – powoduje straty ekonomiczne przekraczające 40 proc.
• Fuzarioza kłosów – w wyniku silnego porażenia straty plonu mogą wynosić 60 proc.

Choroby zbóż stanowią powszechne i wieloaspektowe zagrożenie w produkcji roślinnej. Nie tylko obniżają wielkość plonu, ale również negatywnie wpływają na jego jakość i bezpieczeństwo. Z tego powodu ochrona fungicydowa jest niezbędnym i obowiązkowym elementem nowoczesnego rolnictwa, który zapewnia zarówno rentowność ekonomiczną produkcji, jak i bezpieczeństwo zdrowotne konsumentów.

Program fungicydowy zbóż – zabiegi T0, T1, T2, T3

Program fungicydowy zbóż obejmuje cztery zabiegi T0, T1, T2, T3 realizowane w różnych fazach rozwoju roślin, od wschodów aż do dojrzewania kłosa. Prawidłowe zastosowanie fungicydów w odpowiednich terminach pozwala na skuteczną ochronę przed fuzariozą, septoriozą, rdzą i innymi chorobami. Jednocześnie zapewniając bezpieczeństwo żywności i maksymalizując potencjał plonowania.

Zabieg T0 – czy zawsze jest potrzebny?

Celem zabiegu T0 jest likwidacja zarodników chorobotwórczych wytworzonych podczas ciepłej jesieni lub zimy. Wykonuje się go przed rozpoczęciem wegetacji zbóż lub tuż po jej ruszeniu. Dodatnie temperatury panujące jesienią i zimą sprzyjają rozwojowi patogenów, które powodują takie choroby jak mączniak prawdziwy zbóż i traw, rdza żółta i brunatna, brunatna plamistość liści oraz septorioza paskowana (Korbas i in., 2022).

Wykonanie zabiegu ma sens gdy przez patogeny zostanie osiągnięty następujący próg szkodliwości (Korbas i in., 2022):

• mączniak prawdziwy zbóż i traw – 50 proc. roślin z objawami choroby
• rdza żółta – 30 proc. roślin z objawami choroby
• rdza brunatna – od 10 do 15 proc. roślin z objawami choroby
• brunatna plamistość liści – od 10 do 15 proc. roślin z objawami choroby
• septorioza paskowana liści – 30 proc. roślin z objawami choroby

Zabieg T1 – fundament ochrony

Zabieg T1 jest pierwszym wiosennym obligatoryjnym zabiegiem fungicydowym w zbożach. Stanowi on fundament ochrony przeciwgrzybowej zbóż. Jego zadaniem jest ochrona podstawy źdźbła oraz dolnych liści przed patogenami na początku strzelania w źdźbło.

Zabieg T1 chroni zboża przed takimi chorobami jak: łamliwość źdźbła, furazyjna zgorzel podstawy źdźbła, mączniak prawdziwy zbóż i traw, septorioza liści oraz rdza brunatna.

Zaniedbanie zabiegu T1 jest niezwykle kosztowne, gdyż powstałych w tym okresie strat zboża nie mogą w późniejszym terminie już nadrobić. Określając termin wykonania zabiegu T1 należy zwrócić szczególną uwagę na:

• wysoką wilgotność
• umiarkowane temperatury w zakresie około 8-15°C
• opady i utrzymującą się długo rosę

To właśnie te czynniki sprzyjają rozwojowi patogenów grzybowych.

Zabieg T2 – najważniejszy dla plonu

Zabieg T2 stanowi kontynuację programu ochrony fungicydowej w zbożach. Jego celem jest ochrona liścia flagowego oraz całego aparatu asymilacyjnego roślin, przed porażeniem mączniakiem prawdziwym zbóż i traw, askochytozą zbóż, rynchosporiozą, brunatną plamistością liści, septoriozą paskowaną liści pszenicy, rdzą brunatną oraz żółtą. Zabieg T2 ma największy wpływ na plon, gdyż uszkodzenia liści powstałe w tym okresie wpływają na dalszy rozwój zbóż oraz ich potencjał plonotwórczy.

W zabiegu T2 stosuje się fungicydy o szerokim spektrum działania, które zapewniają zarówno działanie zapobiegawcze jak i interwencyjne. Wśród dostępnych programów ochrony znajdują się m.in. Avtar, Avtar Pro oraz Promino Extra 240 EC.

Dobór konkretnego rozwiązania powinien być jednak zawsze dostosowany do danego pola, presji chorób, warunków pogodowych oraz technologii uprawy.

Zabieg T3 – ochrona kłosa

Zabieg T3 stanowi kluczowy etap ochrony kłosa przed fuzariozą i septoriozą plew. Najpoważniejszą konsekwencją chorób jest produkcja mykotoksyn, przede wszystkim deoksyniwalenolu (DON) i zearalenonu (ZEA), które są bezpośrednim zagrożeniem dla zdrowia konsumentów i zwierząt. Przekroczenie unijnych limitów dla mykotoksyn uniemożliwia sprzedaż ziarna. Fuzarioza znacząco obniża jakość technologiczną ziarna. W ziarniakach następuje niszczenie skrobi oraz białek zapasowych co pogarsza jakość wypiekową (Sadowski i in., 2010).

Przeczytaj także:

Zabiegi T1, T2 i T3 w zbożach – wszystko, co powinieneś o nich wiedzieć

Jak dobrać program fungicydowy do warunków uprawy?

Skuteczna strategia ochrony zbóż musi uwzględniać pięć podstawowych parametrów warunkujących dobór fungicydów.

Odmiana zboża

Odmiana stanowi punkt wyjścia. Odmiany o wysokiej odporności na takie choroby jak septorioza, mączniak i fuzarioza pozwalają na ograniczenie konieczności stosowania fungicydów. Tym samym na obniżenie kosztów chemicznej ochrony roślin.

Stanowisko

Kolejnym istotnym czynnikiem jest stanowisko. Obniżenia terenu z gorszym drenażem i stojącą wodą tworzą idealne warunki dla rozwoju patogenów i wymagają intensywniejszej ochrony fungicydowej niż pola wysoko położone z dobrą wentylacją i szybszym wysychaniem liści.

Historia pola oraz płodozmian

Historia pola i płodozmian są równie ważne. Zwiększenie udziału zbóż w zasiewach i wynikająca stąd konieczność uprawy ich po sobie powoduje nasilone występowanie chorób podstawy źdźbła (Smagacz i Kuś, 2010).

Wzrost udziału zbóż w strukturze zasiewów przyczynia się do większego porażenia roślin pszenicy przez rdzę brunatną i brunatną plamistość liści (Sułek i in., 2016).

Pola uprawiane w monokulturze zbożowej lub po zbożach wykazują wysoką presję septariozy, fuzariozy i innych patogenów zbożowych ze względu na akumulację patogenów w glebie i resztkach pożniwnych. Takie uprawy wymagają intensywnego programu fungicydowego. Z kolei pola, na których zboża uprawiane są w płodozmianie, wykazują znacznie niższe zagrożenie fitosanitarne.

Nawożenie azotem

Nawożenie azotem dodatkowo wpływa na podatność łanu na porażenie patogenami grzybowymi. Zbyt wysoka dawka azotu powoduje nadmierny przyrost biomasy i zagęszczenie łanu, co tworzy warunki sprzyjające rozwojowi patogenów.

Warunki pogodowe w sezonie

Warunki pogodowe determinują zarówno presję chorób grzybowych w łanie, jak i efektywność działania fungicydów. Temperatura powietrza 15-26°C oraz wilgotność powietrza wynosząca około 85 proc. w okresie wegetacji intensyfikują rozwój patogenów powodujących fuzariozę.

Prawidłowy dobór fungicydów do zbóż to zatem zintegrowana strategia ochrony łącząca dobór odmian, płodozmian, racjonalizację nawożenia i bieżące monitorowanie warunków meteorologicznych.

Kiedy wykonywać zabiegi fungicydowe?

Prawidłowy termin aplikacji fungicydów jest jednym z najważniejszych elementów strategii ochrony zbóż. Determinuje efektywność zabiegu i zwrot z inwestycji w ochronę. Wykonany w nieprawidłowym momencie może prowadzić do obniżenia plonowania nawet o 50 proc.

Wyznaczenie odpowiedniego momentu kiedy pryskać zboża wymaga regularnej lustracji upraw i obserwowania faz rozwojowych zbóż. Wczesna aplikacja fungicydów jest istotna w uprawach sianych wcześniej, gęstych i o obniżonej wentylacji. Progi szkodliwości oparte na literaturze fachowej wskazują, kiedy oprysk jest niezbędny. Jednak oczekiwanie na objawy jest strategią błędną, ponieważ część chorób rozwija się w sposób utajony i strat spowodowanych porażeniem roślin przez grzyby zboża mogą po prostu później już nie nadrobić.

Ochrona fungicydowa powinna być prowadzona w sposób ciągły, tak aby rośliny były cały czas chronione.

Warunki podczas oprysku mają wpływ na skuteczność ochrony fungicydowej – temperatura powietrza i wilgotność

Należy pamiętać, że na skuteczność ochrony fungicydowej wpływ mają same warunki oprysku. Optymalna temperatura stosowania fungicydów w zbożach zależy od grupy chemicznej do której należą użyte w fungicydzie substancje czynne. Dla większości produktów optymalna temperatura stosowania mieści się w przedziale od 10 do 20°C.

Przy temperaturze poniżej 5°C należy unikać wykonywania oprysku, ponieważ w takich warunkach procesy fizjologiczne w roślinach zachodzą bardzo wolno, co radykalnie obniży skuteczność zabiegu.

Przy podejmowaniu decyzji, kiedy wykonywać zabieg fungicydowy, powinno się również zwrócić uwagę na wilgotność, która jest tak samo ważna jak temperatura. Minimalna zalecana wilgotność podczas wykonywania oprysków wynosi 40 proc., zaś optymalna od 60 do 80 proc. Gdy powietrze jest wilgotne fungicydy wolniej parują z powierzchni liści (Kieloch, 2009).

Jak prawidłowo stosować fungicydy w zbożach?

Dopasuj produkt do sytuacji polu

Prawidłowe stosowanie fungicydów w zbożach wymaga przede wszystkim dopasowania produktu do gatunku, fazy rozwojowej oraz aktualnie występującej presji ze strony patogenów grzybowych. Przy wyborze fungicydu najlepiej kierować się szerokim spektrum działania.

Pamiętaj o rotacji antyodpornościowej

Bardzo ważna jest również rotacja substancji, co pozwala ograniczyć ryzyko powstawania odporności patogenów i utraty skuteczności ochrony (Kiniec, 2025).

Stosuj prawidłową technikę zabiegu

Równie istotna jest technika wykonania zabiegu. Oprysk powinien zapewniać równomierne pokrycie roślin, co wymaga doboru odpowiednich rozpylaczy, właściwego ciśnienia oraz dostosowania prędkości przejazdu.

Zwróć uwagę na jakość cieczy roboczej

Skuteczność fungicydu w dużym stopniu zależy również od jakości cieczy roboczej. Należy stosować odpowiednią ilość wody, zgodną z zaleceniami producenta oraz zadbać o jej właściwy odczyn. Powinno się również zachować właściwą kolejność mieszania preparatów w zbiorniku oraz w razie potrzeby używać adiuwantów poprawiających przyczepność i wnikanie substancji aktywnej.

Najczęstsze błędy w ochronie fungicydowej zbóż

Ochrona fungicydowa zbóż to nie tylko dobór produktów, ale przede wszystkim właściwa strategia. W praktyce polowej często pojawiają się te same błędy, które ograniczają skuteczność zabiegów i powodują straty w plonie.

Zbyt późno wykonany zabieg fungicydowy

Jednym z najczęstszych problemów jest spóźnienie z opryskiem. Wielu rolników czeka, aż objawy choroby będą wyraźnie widoczne. Fungicydy najlepiej działają wtedy, gdy choroba dopiero się zaczyna lub jeszcze jej nie widać. Zbyt późna reakcja sprawia, że rośliny nie są później w stanie nadrobić strat spowodowanych porażeniem patogenami grzybowymi.

Jeden zabieg zamiast kilku
Ograniczanie ochrony do jednego oprysku to pozorna oszczędność. Zboża w różnych momentach są narażone na inne choroby. Jeżeli chcemy zapobiec infekcji i wynikających z niej strat plonu należy zadbać, aby zboża były chronione przez cały okres wegetacji.

Brak rotacji substancji

Stosowanie wciąż tych samych produktów prowadzi do spadku ich skuteczności. Patogeny potrafią nabywać odporność na substancje czynne zawarte w fungicydach.

Ignorowanie pogody

Warunki pogodowe mają duży wpływ na powodzenie zabiegu. Deszcz krótko po oprysku może zmyć środek, z kolei zbyt niska wilgotność sprawi, że wyparuje on z liści. Zabiegi ochronne wykonywane w temperaturze poniżej 5°C, ze względu na znaczne spowolnienie procesów fizjologicznych w roślinach, odznaczają się znikomą skutecznością.

Złe rozpoznanie chorób

Nie każda plama na liściu oznacza tę samą chorobę. Pomyłki zdarzają się często, a wtedy dobór środka bywa nietrafiony. W efekcie zabieg nie przynosi oczekiwanych rezultatów.

Czy ochrona fungicydowa zbóż zawsze się opłaca?

Decyzja o zastosowaniu fungicydów w zbożach coraz częściej jest wynikiem kalkulacji. Koszty produkcji rosną, a ceny skupu potrafią się zmieniać z miesiąca na miesiąc. W takich warunkach wielu rolników zadaje sobie pytanie: czy fungicydy się opłacają i kiedy ich stosowanie ma rzeczywisty sens?

Koszt ochrony fungicydowej a plon

Podstawą jest proste zestawienie, tj. ile kosztuje zabieg, a ile można dzięki niemu zyskać. Pełna ochrona fungicydowa to wydatek rzędu kilkuset złotych na hektar. Żeby się zwróciła, plon musi wzrosnąć na tyle, by pokryć ten koszt i jeszcze przynieść nadwyżkę. W latach o dużej presji chorób różnica w plonie między plantacją chronioną a niechronioną może być znacząca. Należy pamiętać, że rozwój niektórych chorób początkowo przebiega bezobjawowo, ale pomimo tego wpływa na obniżenie potencjału plonotwórczego zbóż.

Wpływ ceny ziarna

Cena ziarna ma bezpośredni wpływ na opłacalność ochrony zbóż (Bielski, 2015). Przy wysokich cenach nawet niewielki wzrost plonu może pokryć koszt zabiegu. Natomiast przy niskich cenach potrzeba znacznie większego efektu, żeby inwestycja się zwróciła. Z tego powodu przy ochronie fungicydowej niezbędna jest odpowiednia strategia oraz szybka reakcja, aby nie doprowadzić do obniżenia potencjału plonotwórczego roślin wskutek porażenia.

Kiedy nie robić zabiegu fungicydowego?

Nie każda sytuacja w polu wymaga oprysku. Są przypadki, w których lepiej z niego zrezygnować lub ograniczyć liczbę zabiegów.

• W niesprzyjających warunkach pogodowych, zbyt niska lub wysoka wilgotność i temperatura powietrza
• W późnych terminach, gdy nie uda się zachować okresu karencji preparatu
• Kiedy rośliny są w silnym stresie, spowodowanym suszą i istnieje ryzyko wystąpienia fitotoksyczności

Jak zwiększyć skuteczność zabiegów fungicydowych?

Na skuteczność fungicydów wpływa nie tylko wybór preparatu, ale też sposób wykonania zabiegu. Poza wymienionymi wcześniej czynnikami, które mają wpływ na skuteczność zabiegu warto wspomnieć o wodzie. Duże znaczenie ma też jakość wody. Woda zbyt twarda lub o niewłaściwym pH może ograniczać działanie środka.

Równie istotne są warunki pogodowe. Oprysk najlepiej wykonywać w optymalnej temperaturze dla danej substancji czynnej, bez silnego wiatru i opadów, które mogą zmyć preparat. W praktyce dobrze sprawdzają się także adiuwanty. Ich zastosowanie pozwala na obniżenie dawek zastosowanych fungicydów bez spadku ich efektywności (Kwiatkowski i in., 2011). Adiuwanty poprawiają przyczepność i rozprowadzenie cieczy na liściach, a co za tym idzie dokładne ich pokrycie cieczą roboczą.

Bibliografia

1. Bielski S. (2015). Ekonomiczna efektywność zróżnicowanej intensywności ochrony fungicydowej pszenżyta ozimego. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 81(3), 62-70.
2. Kieloch R. (2009). Przyrodnicze i agrotechniczne uwarunkowania skuteczności zabiegów chwastobójczych. Studia i Raporty IUNG – PIB (18), 79-88.
3. Kiniec A. (2025). Strategie zarządzania odpornością grzybów na substancje czynne fungicydówStrategies of management resistance fungus to active substances of fungicides. Progress in Plant Protection, 65(3), 183-190.
4. Kiseleva M.I., Kolomiets T.M., Pakholkova E.V., Zhemchuzhina N.S., Lubich V.V. 2016. The differentiation of winter wheat (Triticum aestivum) cultivars for resistance to the most harmful fungal pathogens. Agric. Biology 51(3), 299–309.
5. Kwiatkowski C., Wesolowski M., Juszczak J. (2011). Wpływ adiuwantów oraz zredukowanych dawek środków ochrony roślin na skład pokarmowy ziarna jęczmienia jarego. Acta Agrophysica, 17(2), 345-357.
6. Korbas M., Horoszkiewicz J., Nowaczyk R. (2022). Kiedy wykonać zabieg przy użyciu fungicydu w terminie T-0? Wiadomości Rolnicze Polska (185), 9.
7. Sadowski C., Lenc L., Kuś J. (2010). Fuzarioza kłosów i grzyby rodzaju Fusarium zasiedlające ziarno pszenicy ozimej, mieszaniny odmian i pszenicy orkisz uprawianych w systemie ekologicznym. Journal of Research and Applications in Agricultural Engineering, 55(4), 79-83.
8. Smagacz J., Kuś J. (2010). Wpływ długotrwałego stosowania płodozmianów zbożowych na plonowanie zbóż oraz wybrane chemiczne właściwości gleby. Fragmenta Agronomica, 27(4), 119-134.
9. Stanisławczyk R, Rudy M., Świątek B. (2010). Występowanie mykotoksyn w zbożach i przetworach zbożowych znajdujących się w placówkach handlowych województwa podkarpackiego. Nauka. Technologia. Jakość, 6(73), 58-66.
10. Stankowski S., Podolska G., Stypula G. (2001). Wpływ wybranych sposobów ochrony roślin na plon i jakość ziarna odmian pszenicy ozimej. Biul. IHAR 218/219, 155–159.
11. Sułek A., Podolska G., Jaśkiewicz B. (2016). Plonowanie i zdrowotność dwóch podgatunków pszenicy w zależności od udziału zbóż w strukturze zasiewów w warunkach integrowanej produkcji. Polish Journal of Agronomy, (27), 118-125.