Gryka – niedoceniany skarb pól. Uprawa, plonowanie, korzyści dla gleby

Gryka jest rośliną często pomijaną w polskim rolnictwie, mimo że jej uprawa niesie ze sobą liczne korzyści. Jest łatwa w uprawie, nie wymaga wysokiej żyzności gleby ani intensywnej ochrony chemicznej. Jednocześnie poprawia strukturę gleby i wzbogaca ją w materię organiczną. Szybko rośnie, skutecznie ogranicza rozwój chwastów. Gryka uprawiana na nasiona daje wartościowy plon nasion, stanowiący cenne źródło składników odżywczych dla ludzi i zwierząt. Jak uprawiać grykę aby wysoko plonowała? Czy są jakieś sposoby na zwiększenie jej plonowania?

Gryka – charakterystyka rośliny

Gryka zwyczajna Fagopyrum esculentum jest rośliną należącą do rodziny rdestowatych. Z punktu widzenia towaroznawstwa jej nasiona traktowane są jako zboża. Gryka zwyczajna, nazywana jest również gryką siewną lub hreczką. Jest rośliną roczną, jarą, dwuliścienną. Jej łodyga dorasta od 60 do 100 cm wysokości i jest silnie rozgałęziona. Liście gryki osadzone są skrętolegle i mają sercowato-strzałkowy kształt. Posiada system korzeniowy palowy. Kwiaty gryki zwyczajnej są barwy od białej do bladoróżowej, zebrane w grona. Owocem gryki jest trójgraniasty orzeszek.

Gryka charakteryzuje się bardzo krótkim okresem wegetacji, wynoszącym do około 85-100 dni. Gryka jest przede wszystkim uprawiana na cele przemysłu spożywczego, w tym do produkcji kaszy, mąki, makaronów i ciastek. Ponadto znajduje zastosowanie w zielarstwie, gdzie ziele wspomaga funkcjonowanie układu krwionośnego. W rolnictwie gryka jest rośliną poplonową i miododajną, a także jako pasza dla zwierząt.

Gryka stanowi wartościowe źródło białka, węglowodanów, tłuszczów, polifenoli, witamin, składników mineralnych oraz błonnika, a zawarte w niej związki biologicznie aktywne wykazują korzystny wpływ na organizm (Hęś i in., 2023).

Gryka – wymagania i uprawa na nasiona

Ze względu na dużą wrażliwość gryki na przymrozki, jej siew należy przeprowadzać w terminie od 10 do 25 maja, gdy temperatura gleby na głębokości 5-10 cm osiągnie około 10-12°C. Gryka jest rośliną szczególnie wrażliwą na niedobór wody. Od siewu do początku kwitnienia oraz w trakcie kwitnienia potrzebuje łącznie około 70 mm opadów. Natomiast w fazie dojrzewania nasion jej zapotrzebowanie na wilgoć spada do około 15 mm.

Jaka gleba pod uprawę gryki?

Grykę najlepiej uprawiać na glebach średnich oraz słabszych kompleksów żytnich. Niewskazane są gleby nadmiernie żyzne, gdyż sprzyjają nadmiernemu rozrostowi części nadziemnych przy jednoczesnym słabym zawiązywaniu i osadzaniu ziarna. Gryka najlepiej plonuje po roślinach bobowatych, zwłaszcza łubinie żółtym, seradeli oraz drobnonasiennych motylkowatych, takich jak koniczyna czerwona czy perska. Dobrymi przedplonami dla gryki są także ziemniaki, buraki pastewne i kukurydza. Natomiast rośliny zbożowe sprawdzają się w średnich przedplonach.

Wielkość wysiewu gryki uzależniona jest od jakości materiału siewnego, rodzaju gleby oraz terminu siewu. W przypadku uprawy w wąskie międzyrzędzia, czyli około 12 cm między rzędami, przy terminie siewu od 18 do 25 maja, ilość wysiewu powinna wynosić od 80 do 92 kg/ha.

Natomiast przy uprawie w szerokie międzyrzędzia, czyli około 45-50 cm między rzędami, przy wcześniejszym terminie siewu od 10 do 20 maja, norma wysiewu wynosi od 45 do 58 kg/ha (GIORiN, IOR–PIB, 2023).

Gryka dojrzewa nierównomiernie, co utrudnia wyznaczenie właściwego terminu zbioru. Zbiór należy rozpocząć, gdy około 70 proc. nasion przybiera barwę brunatną. Po zbiorze orzeszki wymagają oczyszczenia i zazwyczaj również dosuszenia. W korzystnych warunkach gryka uprawiana na nasiona może przynieść plon przekraczający 2 t/ha. Podczas gdy w warunkach przeciętnych wynosi on zazwyczaj od 1 do 1,5 t/ha, a w latach mniej sprzyjających jest jeszcze niższy.

Gryka jako drugi plon po zbożach

Gryka może być uprawiana jako drugi plon po zbożach wcześnie schodzących z pola, takich jak jęczmień. Choć rozwiązanie to wiąże się z pewnym ryzykiem, w dobie zmieniającego się klimatu i krótkiego okresu wegetacji jest wykonalne. W sprzyjających warunkach pogodowych gryka rozpoczyna kwitnienie już 2-4 tygodnie po wschodach, a zbiór plonów można przeprowadzić po około trzech miesiącach. Gryka jako drugi poplon powinna być wysiewana w lipcu.

Do zalet stosowania gryki jako drugiego plonu po zbożach należą m. in.:

pełne zagospodarowanie powierzchni pola w ciągu roku, w celu uzyskania dodatkowych przychodów,
przeciwdziałanie zmęczeniu gleby, ponieważ gryka skutecznie tłumi chwasty,
stanowi gatunek miododajny
pozostawia resztki, które zwiększają zawartość materii organicznej w glebie.

Jednak są i wady. Główną wadą gryki jako drugiego poplonu jest duża zmienność plonowania wynikająca m.in. z warunków pogodowych panujących w tym okresie. W przypadku gryki jako drugiego plonu należy liczyć się z plonowaniem w zakresie od 0,3 do 1,1 t/ha.

Gryka - nasiona. Uprawa gryki. — Nasiona gryki

Jak osiągnąć wysoki plon gryki?

Plonowanie gryki ograniczają przede wszystkim:

niestabilne warunki pogodowe, takie jak susze, przymrozki czy wahania temperatur,
niedobory składników pokarmowych,
niewłaściwe stanowisko,
niewłaściwa agrotechnika, w tym późny siew.

Poprawie plonowania gryki sprzyja zastosowanie biostymulatora Seamac® OR, opartego na wodnym ekstrakcie z alg morskich. Seamac® OR zwiększa tolerancję roślin na stresy abiotyczne, wspomaga rozwój systemu korzeniowego i poprawia efektywność wykorzystania składników odżywczych.

Gryka jako poplon – zalety

W polskim rolnictwie, od wielu lat gorczyca biała zajmuje czołowe miejsce wśród poplonów ścierniskowych. Ceniona jest za łatwość uprawy oraz korzystny wpływ na strukturę i żyzność gleby. Jednak w regionach, gdzie rzepak odgrywa wiodącą rolę w strukturze zasiewów, zbyt częsty wysiew gorczycy nie jest zalecany ze względu na ryzyko wystąpienia zagrożeń fitosanitarnych. W takich przypadkach warto sięgnąć po grykę.

Gryka jako poplon stanowi cenną roślinę międzyplonową, wyróżniającą się wieloma zaletami. Szybko rośnie, jest łatwa w uprawie oraz ogranicza rozwój chwastów (Bulan i in., 2017). Nie wymaga wysokiej żyzności gleby, pozytywnie wpływa na jej strukturę i ogranicza ryzyko erozji. Dodatkowo, gryka wykazuje działanie fitosanitarne, ograniczając występowanie nicieni.

System korzeniowy gryki jest stosunkowo płytki, przez co roślina nie sięga do głębszych warstw gleby i nie wykorzystuje przemieszczonych składników pokarmowych. Jej dużą zaletą jest jednak zdolność pobierania fosforu z trudno dostępnych form mineralnych dzięki współdziałaniu z mikroorganizmami strefy ryzosfery. Włączenie gryki do międzyplonu sprzyja wzbogaceniu gleby w przyswajalne formy składników odżywczych dla roślin następczych.

Siew gryki jako międzyplonu

Najkorzystniejszym terminem siewu gryki w międzyplonie jest okres do połowy sierpnia. Opóźnienie tego zabiegu, w zależności od przebiegu pogody, może skutkować ograniczeniem przyrostu biomasy. W przypadku siewu gryki jako jedynego składnika międzyplonu zalecana norma wysiewu wynosi od 60 do 70 kg/ha. W mieszankach ilość wysiewu uzależniona jest od doboru pozostałych gatunków i zazwyczaj mieści się w przedziale od 2 do 25 kg/ha. Przy międzyplonach wysiewanych pod rośliny jare, zwłaszcza prowadzone w szerokich międzyrzędziach, wskazane jest zwiększenie udziału gatunków o silniejszym wzroście, takich jak gorczyca biała.

Jak wysiewać grykę jako międzyplon?

Grykę w międzyplonie można wysiewać za pomocą rozsiewacza do siewu rzutowego lub siewnikiem. Siew rzutowy sprawdza się w uprawie czystej. Natomiast w mieszankach zaleca się siew na głębokość około 2-4 cm w wilgotną, dobrze przygotowaną glebę. Aby zapobiec osypywaniu się nasion, mieszanki zawierające grykę powinny być likwidowane około 10 dni po rozpoczęciu jej kwitnienia. Wybór metody mechanicznego zniszczenia międzyplonu zależy od wysokości i zwartości łanu. W przypadku czystego siewu gryki skutecznym rozwiązaniem jest zastosowanie talerzówki.

Bibliografia:

Bulan M., Stoltenberg D., Posner J. (2017). Buckwheat species as summer cover crops for weed suppression in no-tillage vegetable cropping systems. Weed Sci. 63(3): 690–702.
Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa, oraz Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy. (2023). Metodyka integrowanej produkcji gryki. Wydanie pierwsze. Pod redakcją Romana Krawczyka, Przemysława Strażyńskiego i Marka Mrówczyńskiego. Warszawa: Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa.
Hęś M., Dziedzic K., Jędrusek-Golińska A. (2023). Gryka–zapomniane źródło wielu składników prozdrowotnych. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 111(1), 41-59.