Łokaś garbatek – jak rozpoznać szkodnika i ograniczyć szkody w zbożach?

Uprawy polowe

Jesienią oraz wczesną wiosną jedną z najpewniejszych przyczyn placowych przerzedzeń i pogryzionych, „postrzępionych” roślin jest łokaś garbatek Zabrus tenebrioides. Szkodnik ten może powodować szybkie i widoczne ubytki w łanie, szczególnie w fazie wschodów i krzewienia. Największe znaczenie gospodarcze mają larwy łokasia garbatka, które ukrywają się w glebie. Wychodzą na powierzchnię głównie nocą i uszkadzają siewki oraz młode rośliny. Z tego powodu obecność łokasia garbatka w zbożu jest trudna do wykrycia. Jak wykrywać i skutecznie zwalczać łokasia garbatka w zbożu?

Łokaś garbatek – co to za szkodnik?

Łokaś garbatek Zabrus tenebrioides zaliczany jest do rodziny biegaczowatych. Większość chrząszczy z tej rodziny prowadzi drapieżny tryb życia i odżywia się licznymi szkodnikami roślin. Jedynym wyjątkiem w Polsce jest łokaś garbatek, który żywi się roślinami i w ten sposób powoduje szkody o znaczeniu gospodarczym. Zasiedla głównie plantacje zbóż, takich jak pszenica, żyto oraz jęczmień (Hurej i in., 2012).

Uszkodzenia zbóż powodują zarówno postacie dorosłe, jak i larwy łokasia garbatka. Największe zagrożenie dla upraw stanowią jednak larwy żerujące jesienią na zbożach ozimych. Podczas żerowania na siewkach zbóż uszkadzają podstawę liścia sercowego, co prowadzi do jego zamierania. W niektórych latach larwy łokasia mogą uszkadzać oziminy nawet w styczniu (Kubasik i in., 2017).

Jak wygląda łokaś garbatek?

Zdjęcia pokazujące jak wygląda łokaś garbatek pomagają odróżnić go od innych szkodników. Chrząszcz łokasia garbatka ma masywne, lekko wydłużone ciało i dorasta do 16 mm długości. Jego ubarwienie jest czarne z delikatnym, matowym połyskiem. Czułki oraz odnóża mogą mieć ciemnobrązową barwę. Charakterystycznymi cechami łokasia garbatka są podłużne żeberka widoczne na pokrywach pierwszej pary skrzydeł oraz szerokie, wysklepione przedplecze przypominające garb.

Larwy łokasia garbatka – wygląd  

Larwa łokasia garbatka osiąga długość do 25 mm. Ma wydłużone ciało, z wyraźnie widocznymi trzema parami odnóży w przedniej części. Głowa, odnóża oraz środkowe części segmentów mają barwę ciemnobrązową, natomiast pozostałe fragmenty ciała są beżowe. Po bokach ciała znajdują się małe, brązowe plamki (Tratwal i in., 2017). Na głowie znajdują się silne, tępo zakończone żuwaczki przystosowane do rozdrabniania tkanek roślinnych.

Ciało larwy łokasia garbatka pokrywają nielicznie rozmieszczone, dość długie szczecinki. Głowa jest wyraźnie spłaszczona. Ułatwia to drążenie korytarzy w glebie, w których larwy ukrywają się w ciągu dnia i dlatego są trudne do zauważenia. Żerują głównie nocą, choć w pochmurne dni mogą opuszczać kryjówki również w ciągu dnia.

W jakich uprawach występuje łokaś garbatek?

Łokaś garbatek w zbożu występuje najczęściej w pszenicy, życie oraz jęczmieniu (Hurej i in., 2012). Szczególnie zagrożone są zboża ozime, w tym pszenica ozima, gdyż żerujące larwy są w stanie całkowicie zniszczyć siewki oraz spowodować zamieranie młodych roślin.

Dorosłe owady odżywiają się miękkimi ziarniakami zbóż i traw, wspinając się aktywnie po źdźbłach. Zwykle uszkadzają tylko pojedyncze ziarna w kłosach. Chrząszcze mogą żerować na różnych gatunkach zbóż, jednak wyraźnie unikają owsa (Tratwal i in., 2017).

Rosnąca gradacja łokasia garbatka z jednej strony ma związek z anomaliami klimatycznymi, z drugiej ze zmianami w agrotechnice. Zmiany te polegają przede wszystkim na uproszczeniach płodozmianu, modyfikacjach terminów siewów oraz stale rosnącymi areałami monokultur zbożowych. Takie warunki sprzyjają rozwojowi łokasia garbatka i utrzymywaniu się populacji. Dlatego duże znaczenie ma prawidłowo prowadzone zmianowanie, które skutecznie ogranicza liczebność szkodnika.

Objawy żerowania łokasia garbatka

Objawy żerowania łokasia garbatka są dość charakterystyczne. Jednym z pierwszych symptomów żerowania larw są zjedzone siewki oraz podgryzione młode rośliny. Na liściach starszych roślin dochodzi do wyjadania miękiszu liściowego. W wyniku czego pozostają jedynie grubsze nerwy, a rośliny sprawiają wrażenie „postrzępionych”.

Larwy często wciągają fragmenty liści do swoich norek w glebie. W łanie pojawia się placowe wypadanie roślin. Obserwuje się również gołożery, szczególnie na obrzeżach pól oraz w miejscach, gdzie wcześniej prowadzono monokultury zbożowe. Rośliny uszkodzone przez larwy łokasia garbatka mogą zamierać lub nadmiernie się krzewić (Tratwal i in., 2017). W glebie widoczne są również norki, w których ukrywają się w ciągu dnia larwy.

Chrząszcze żerują głównie na kłosach i ziarniakach, uszkadzając ziarna w fazie mlecznej, BBCH 73-77. Jednak to larwy powodują największe straty gospodarcze, ponieważ niszczą młode rośliny i mogą prowadzić do znacznego przerzedzenia obsady.

Największe uszkodzenia zbóż spowodowane żerowaniem łokasia garbatka obserwuje się jesienią oraz wczesną wiosną.

Łokaś garbatek – objawy żerowania larw

• Zjedzone siewki
• „Postrzępione” starsze rośliny
• Fragmenty liści wciągnięte do norek
• Placowe wypadanie roślin
• Gołożery

Kiedy łokaś garbatek jest najgroźniejszy?

Łokaś garbatek w zbożu stanowi największe zagrożenie dla ozimin. Szczególnie narażone są plantacje w okresie jesiennych wschodów, gdy larwy intensywnie żerują na siewkach oraz młodych liściach. W tym okresie te szkodniki zbóż ozimych mogą powodować wyraźne przerzedzenie obsady roślin. Silne uszkodzenia zbóż przez larwy łokasia garbatka obserwuje również wczesną wiosną. Przy czym ciepła i łagodna jesień sprzyja przedłużonej aktywności larw, co zwiększa ryzyko szkód na plantacjach. Korzystne warunki pogodowe mogą powodować, że szkodnik żeruje również zimą.

Szczególną uwagę należy zwrócić na plantacje po wschodach zbóż ozimych, stanowiska, na których problem występował w poprzednich latach, oraz pola graniczące z takimi uprawami. Regularnie prowadzony monitoring szkodników zbóż pozwala na szybkie wykrycie pierwszych objawów ich żerowania i ograniczenie strat w uprawie.

Monitoring łokasia garbatka na plantacji

Monitoring łokasia garbatka na planacji ozimin powinien być prowadzony już jesienią, od momentu wschodów zbóż oraz wczesną wiosną, po wznowieniu wegetacji. W tym okresie larwy intensywnie żerują na młodych roślinach i powodują największe szkody w łanie.

Lustracja plantacji powinna być prowadzona dokładnie i regularnie, najlepiej wieczorem lub rano. Szczególną uwagę warto zwrócić na obrzeża pól, które graniczą z miedzami, użytkami zielonymi oraz stanowiskami, na których wcześniej prowadzono monokulturę zbożową.

Dodatkowym sygnałem świadczącym o obecności łokasia garbatka są placowe przerzedzenia łanu. W takich miejscach należy poszukiwać wejść do norek oraz roślin z charakterystycznie postrzępionymi liśćmi.

Co robić po stwierdzeniu obecności łokasia garbatka na plantacji?

Po stwierdzeniu obecności norek i uszkodzonych roślin zaleca się pobranie próbki gleby za pomocą szpadla. Próba powinna mieć wymiary 25×25 cm i głębokość około 35 cm. Następnie glebę należy przesiać przez sito o odpowiedniej wielkości oczek w celu wykrycia larw. Na plantacji o powierzchni 1 ha zaleca się wykonanie 20-30 takich prób.

Łokaś garbatek – progi szkodliwości wg Horoszkiewicz-Janka, i in., 2023

• Jesienią: wynosi 1-2 larwy lub 4 świeżo uszkodzone rośliny na 1m²
• Wiosną, na początku wegetacji, za zagrożenie uznaje się występowanie 3-5 larw albo 8-10 świeżo uszkodzonych roślin na 1m².

Jak ograniczać występowanie łokasia garbatka?

Integrowana ochrona zbóż kładzie szczególny nacisk na ograniczenie liczebności szkodników za pomocą metod agrotechnicznych i niechemicznych. Z tego powodu zwalczanie łokasia garbatka powinno opierać się w przede wszystkim na działaniach profilaktycznych i prawidłowo prowadzonej agrotechnice. Dopiero po wdrożeniu metod zapobiegawczych i stwierdzeniu przekroczenia progu ekonomicznej szkodliwości szkodnika należy rozważyć wykonanie zabiegu chemicznego.

W zwalczaniu łokasia garbatka duże znaczenie mają prawidłowo i terminowo wykonywane zabiegi agrotechniczne. Istotne jest odpowiednie przygotowanie stanowiska, dobór właściwego terminu siewu oraz utrzymywanie dobrej kondycji roślin (Danielewicz i in., 2014).

Ważną rolę odgrywa również prawidłowe zmianowanie i unikanie częstej uprawy zbóż po sobie. Długotrwałe prowadzenie monokultur zbożowych sprzyja namnażaniu się szkodnika i zwiększa ryzyko uszkodzeń plantacji.

Istotnym elementem profilaktyki są także właściwie wykonane uprawki pożniwne oraz niszczenie samosiewów zbóż, które mogą stanowić bazę bytowo-żerową dla szkodnika.

Zwalczanie łokasia garbatka – kiedy wykonać zabieg?

W ochronie plantacji przed szkodnikami zbóż kluczowe jest podejście oparte na obserwacji, a nie działanie „na zapas”. Dlatego zwalczanie łokasia garbatka powinno być zawsze poprzedzona dokładną lustracją plantacji oraz podjęte na podstawie przekroczenia przez niego progu ekonomicznej szkodliwości.

Prawidłowy termin oprysku na łokasia ma kluczowe znaczenie  

Ważnym czynnikiem decydującym czy oprysk na łokasia garbatka przyniesie oczekiwany rezultat jest jego prawidłowy termin. Larwy żerują głównie nocą, a w ciągu dnia pozostają ukryte w glebie, co utrudnia ich bezpośrednie zwalczanie. Dlatego oprysk na łokasia garbatka powinien być wykonywany w momencie największej aktywności szkodnika. Zabieg powinien być również dostosowany do warunków pogodowych.

Czym zwalczać łokasia garbatka w zbożach?

W zwalczaniu łokasia garbatka należy korzystać wyłącznie ze środków ochrony roślin dopuszczonych aktualnie do stosowania w danej uprawie. Konieczne jest bezwzględne przestrzeganie zaleceń zamieszczonych w etykiecie produktu, w tym dawek, terminów stosowania oraz zasad bezpieczeństwa.

Obecnie, stan na maj 2026, do zwalczania łokasia garbatka w uprawach zbóż dopuszczone są zaledwie dwie substancje czynne (gov.pl). Jedną z nich jest deltametryna, która jest substancją czynną stosowaną w produkcie Nuyard. Deltametryna wykazuje wysoką skuteczność w zwalczaniu szkodników zbóż. Działa kontaktowo i żołądkowo, zaburzając funkcjonowanie kanałów sodowych w układzie nerwowym owadów, co prowadzi do ich szybkiego paraliżu i eliminacji.

Przeczytaj także:

Zboża ozime – najważniejsze aspekty uprawy

Łokaś garbatek w zbożach – co warto zapamiętać?

Łokaś garbatek jest ważnym szkodnikiem zbóż, który może powodować istotne straty w uprawach tej grupy roślin. Największe szkody powodują larwy, które żerują na siewkach i młodych roślinach w początkowych fazach rozwoju. Uszkodzenia mają często charakter placowy. Łokaś garbatek w zbożu powoduje przerzedzenia oraz nierównomierne wschody. U starszych roślin widoczne są postrzępione liście.

Kluczowe znaczenie w ograniczaniu strat powodowanych przez łokasia garbatka oraz inne szkodniki zbóż mają regularne lustracje plantacji. W przypadku łokasia garbatka powinny być one prowadzone szczególnie po wschodach zbóż oraz wczesną wiosną. W ograniczaniu jego występowania podstawową rolę odgrywa agrotechnika. Właściwe zmianowanie, unikanie monokultury zbożowej oraz staranne prowadzenie uprawek pożniwnych wyraźnie ograniczają presję szkodnika.

Decyzje dotyczące zwalczania powinny wynikać bezpośrednio z monitoringu oraz przekroczenia progów szkodliwości. Takie podejście pozwala na racjonalne i skuteczne ograniczanie strat, zgodnie z zasadami integrowanej ochrony roślin.

Bibliografia

1. Danielewicz J. (red.), Korbas M. (red.), Mrówczyński M. (red).(2014). Metodyka integrowanej ochrony owsa dla producentów. Instytut Ochrony Roślin Państwowy Instytut Badawczy, Poznań.
2. Kubasik W., Mrówczyński M., Klejdysz T., Strażyński P., Pruszczyński G. (2017). Szkodliwe gatunki owadów – nowe i potencjalne zagrożenia dla upraw rolniczych w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem zmian klimatycznych. [w:] Aktualne problemy entomologii i nematologii. 57. Sesja Naukowa Instytutu Ochrony Roślin Państwowego Instytutu Badawczego, 45, Poznań.
3. Horoszkiewicz-Janka J. (red.), Strażyński P. (red.), Mrówczyński M. (red.) (2023). Metodyka Integrowanej Produkcji pszenicy ozimej i jarej. Instytut Ochrony Roślin – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa.
4. Hurej M., Nawrot J., Mrówczyński M., Paradowska R. (2017). Nowe szkodniki zagrażające uprawom rolniczym. Prog. Plant Prot./Post. Ochr. Roślin 52 (4), 826-830.
5. Tratwal A.(red.), Kubasik W. (red.), Mrówczyński M. (red.) (2017). Poradnik sygnalizatora ochrony zbóż. Instytut Ochrony Roślin Państwowy Instytut Badawczy, Poznań.
6. www.gov.pl, dostęp 13.05.2026

Autor wpisu

FMC to globalna firma z ponad 140-letnią historią tworzenia innowacyjnych rozwiązań dla rolnictwa. Nasze początki sięgają 1883 roku w Kalifornii, kiedy wynalazca John Bean opracował pierwszy opryskiwacz tłokowy. Od tamtej pory nieustannie rozwijamy technologie, które wspierają nowoczesne rolnictwo.

Dowiedz się więcej o autorze