Zwójki w sadach – jak rozpoznać i zwalczać szkodniki?

Owoce

Zwójki w sadach coraz częściej stanowią poważne zagrożenie dla takich drzew jak jabłoń i grusza. Objawy żerowania mogą prowadzić do uszkodzenia liści, pąków i owoców. Nierzadko w sadach występuje jednocześnie wiele gatunków tych motyli, różniących się między sobą biologią, liczbą pokoleń w sezonie wegetacyjnym oraz terminami lotów i zwalczania. Dlatego zwalczanie zwójek jest trudne i wymaga kompleksowego podejścia, które obejmuje zarówno monitoring, stosowanie różnych metod zwalczania oraz profilaktykę. Ważne jest dobranie odpowiednich środków ochrony roślin, a także prawidłowo wyznaczony termin zabiegu.

Najważniejsze gatunki zwójek w sadach

Zwójki to grupa szkodników obejmująca kilka gatunków motyli nocnych, które stanowią duże zagrożenie dla upraw sadowniczych, w tym jabłoni i gruszy. Różnią się od siebie terminem lotów, liczbą pokoleń oraz miejscem żerowania. Jednak wszystkie mogą powodować istotne straty plonu i pogorszenie jakości owoców. Do najczęściej spotykanych zwójek należą zwójka siatkóweczka, różóweczka, bukóweczka, koróweczka oraz wydłużka oczateczka.

Zwójka siatkóweczka

Zwójka siatkóweczka to jeden z najgroźniejszych gatunków zwójek występujących w sadach. Lot motyli pierwszego pokolenia rozpoczyna się zwykle w drugiej połowie maja i trwa do końca czerwca lub początku lipca. Gąsienice zwójki siatkóweczki żerują do końca lipca na liściach i rozetach liściowo-kwiatowych (Meszka i in., 2015). Motyle drugiego pokolenia pojawiają się od drugiej połowy lipca i są obserwowane również w sierpniu. Ich gąsienice żerują na drzewach do września. Oprócz liści uszkadzają także owoce. W sezonie pojawiają się dwa pokolenia zwójki siatkóweczki (Sobiszewski i Cieślińska., 2023).

Przeczytaj także:

Zwójka siatkóweczka – problem nie tylko w sadach czereśni

Zwójka różóweczka

Zwójka siatkóweczka występuje wyjątkowo licznie w centralnej części Polski (Meszka i in., 2015). Gąsienice wylęgają się w kwietniu, zwykle tuż przed kwitnieniem drzew. Początkowo żerują na liściach, ale z czasem mogą uszkadzać również pąki i zawiązki owoców. W czerwcu gąsienice kończą żerowanie i przepoczwarczają się na liściach. W ciągu roku występuje jedno pokolenie tego szkodnika.

Zwójka bukóweczka

Zwójka bukóweczka stanowi zagrożenie dla sadów na terenie całego kraju. Wczesną wiosną, jeszcze przed kwitnieniem drzew, zimujące gąsienice wychodzą z letargu i zaczynają żerować na liściach. Z czasem żerują również na pąkach kwiatowych. Gąsienice drugiego pokolenia zwójki bukóweczki  pojawiają się w lipcu i sierpniu. Żerują na liściach i owocach.

Zwójka koróweczka

Zwójka koróweczka żeruje pod korą drzew owocowych. Młode larwy na zewnętrznej części łyka, zaś starsze w przestrzeni między korą a kambium, co powoduje pękanie kory (Gasparski i in., 2020). Zwójka koróweczka żerowanie rozpoczyna wiosną i trwa przez kolejne miesiące sezonu wegetacyjnego. Wskutek żerowania dochodzi osłabienia i ogładzania drzew. Miejsca uszkodzeń mogą wtórnie zasiedlać inne agrofagi.

Wydłużka oczateczka

Wydłużka oczateczka rozpoczyna żerowanie już wczesną wiosną, od fazy pękania pąków jabłoni. Zimujące gąsienice wydłużki oczateczki wiosną uszkadzają pąki, młode liście oraz zawiązki, a później także owoce. W ten sposób powodują pogorszenie ich jakości handlowej. Gąsienice pierwszego pokolenia można spotkać w sadach od połowy czerwca do końca sierpnia. Szkodnik występuje powszechnie, a jego znaczenie gospodarcze wzrasta zwłaszcza w sadach, gdzie ochrona przed zwójkami jest niewystarczająca. Gatunek rozwija jedno pokolenie w ciągu roku.

Objawy żerowania zwójek w sadzie

Objawy żerowania zwójek mogą pojawiać się już wczesną wiosną. Zwójki na jabłoni i gruszy, w zależności od gatunku, powodują różnego rodzaju uszkodzenia. Zwójki liściowe mogą uszkadzać pąki, liście, kwiaty, zawiązki oraz owoce. Z kolei gąsienice żerujące pod korą uszkadzają tkanki przewodzące, które znajdują się między kambium a warstwą korkową, co prowadzi do zaburzenia transportu substancji odżywczych w drzewie. W konsekwencji skutkuje to osłabieniem wzrostu drzew oraz stopniowym zasychaniem gałęzi (Binkiewicz, 2010).

Jednym z najbardziej charakterystycznych objawów żerowania zwójek są zwinięte lub zlepione przędzą liście. W ich wnętrzu najczęściej ukrywają się gąsienice, które żerują na tkance liściowej. Z tego względu tą grupę zwójek określa się jako zwójki liściowe.

W okresie przed kwitnieniem oraz podczas kwitnienia zwójki mogą uszkadzać pąki i kwiaty, ograniczając w ten sposób prawidłowe zawiązywanie owoców. Po kwitnieniu gąsienice często przenoszą się na młode zawiązki oraz owoce uszkadzając ich skórkę tzw. żer skrobany. Uszkodzone jabłka i gruszki tracą wartość handlową, a miejsca uszkodzeń mogą stać się wrotami infekcji dla patogenów chorobotwórczych.

Zwójka na jabłoni – objawy żerowania

• Zwijanie i zlepianie liści przędzą – liście są poskręcane lub połączone przędzą, a wewnątrz często znajdują się gąsienice i ich odchody
• Żer skrobany na owocach – charakterystyczne powierzchniowe uszkodzenia skórki jabłek i gruszek, które istotnie obniżają ich wartość handlową
• Wgryzy w owocach

Monitoring zwójek – kiedy wywieszać pułapki?

Skuteczny monitoring zwójek w sadach jest podstawą skutecznej ochrony jabłoni i gruszy. Prawidłowo przeprowadzony monitoring pozwala określić początek oraz szczyt lotów motyli oraz precyzyjnie wyznaczyć termin zabiegu ochronnego. W praktyce, w monitoringu największe znaczenie mają prawidłowo wywieszone pułapki feromonowe na zwójki oraz ich systematyczne sprawdzanie. Sama obecność motyli w pułapkach nie zawsze oznacza konieczność wykonania zabiegu. Decyzję, kiedy wykonać oprysk na zwójki należy podejmować w oparciu o dynamikę lotów, fazę rozwojową szkodnika oraz ocenę zagrożenia w sadzie.

Monitoring zwójek w sadach – terminy wywieszania pułapek

• zwójka siatkóweczka i zwójka koróweczka: 15-20 maja
• zwójka rdzaweczka: koniec maja
• zwójka oczateczka i bukóweczka: pierwsza połowa czerwca
• zwójka różóweczka: od połowy czerwca

Kiedy wykonać oprysk na zwójki?

Optymalny termin zwalczania zwójki w przypadku pierwszego pokolenia to 8-10 dni po stwierdzeniu maksymalnej liczby motyli. W tym okresie wylęgające się larwy rozpoczynają żerowanie, co zwiększa efektywność działania środków ochrony roślin.

Przy drugim pokoleniu szkodników podejście jest nieco inne. Ważna jest obserwacja początku lotów. Oprysk na zwójki wykonuje się najczęściej po około 14 dniach od ich rozpoczęcia. Na skuteczność zabiegów wpływa nie tylko termin, ale również warunki pogodowe. Zabiegi wykonane w nieodpowiednich warunkach mogą znacząco obniżyć efektywność ochrony.

Niezależnie od obranej strategii zwalczanie zwójek w sadach  powinno być przeprowadzane zgodnie z informacjami umieszczonymi na etykiecie środka ochrony roślin oraz obowiązującymi przepisami.

Biologiczne metody zwalczania zwójek

Jednym z coraz częściej stosowanych rozwiązań w ochronie sadów przed zwójkami są insektycydy biologiczne. Ich skuteczność zależy przede wszystkim od terminu zastosowania środka, fazy rozwojowej szkodnika oraz panujących warunków pogodowych. W porównaniu z klasycznymi środkami ochrony roślin, insektycydy biologiczne nie kumulują się w środowisku. Zapewniają również większe bezpieczeństwo ludzi i owadów pożytecznych, w porównaniu z tradycyjnymi środkami ochrony roślin.

Jedną z dostępnych substancji czynnych stosowanych w sadach gruszowych jest spinosad, który jest otrzymywany w wyniku fermentacji bakterii Saccharopolyspora spinosa. Wykazuje on działanie kontaktowe, żołądkowe oraz jajobójcze. Substancja biologicznie czynna oddziałuje na układ nerwowy szkodników, co prowadzi do paraliżu, a następnie ich śmierci. Produkty oparte na spinosadzie, takie jak np. Nexuba, mogą stanowić wartościowy element programu ochrony przed zwójkami, pod warunkiem stosowania ich zgodnie z zaleceniami.

Zwalczanie zwójek w sadach – dobór środka i termin zabiegu

Zwójki należą do grupy szkodników, których zwalczanie w sadach jabłoniowych i gruszowych jest szczególnie wymagające. Wybór odpowiedniego środka ochrony roślin powinien uwzględniać nie tylko jego skuteczność, ale również wymagania dotyczące pozostałości w owocach oraz konieczność ochrony organizmów pożytecznych. Podstawą skutecznej ochrony jest prawidłowe dopasowanie terminu zabiegu do biologii szkodnika, w szczególności momentu wylęgu i początku żerowania gąsienic.

W praktyce w ochronie przed zwójkami coraz częściej wykorzystuje się nowoczesne substancje czynne z grupy diamidów antranilowych, które łączą wysoką skuteczność z bezpieczeństwem dla entomofauny pożytecznej. Jednym z takich rozwiązań jest insektycyd Coragen® 200 SC, który zawiera chlorantraniliprol w unikalnej formule Rynaxypyr®. Produkt ten jest zarejestrowany do zwalczania zwójek w jabłoni i wykazuje działanie zarówno jajobójcze, jak i larwobójcze. Charakteryzuje się m.in. krótkim okresem karencji i niskim poziomem pozostałości.

W ochronie sadów nie tylko przed zwójkami stosuje się również Exirel® 100 SE, który zawiera cyjanotraniliprol w nowoczesnej formule Cyazypyr®. Do zwalczania zwójek liściowych środek przeznaczony jest do stosowania m.in. w uprawie jabłoni, gruszy, wiśni i czereśni.

Bibliografia

1. Binkiewicz R. (2010). Szkodniki pełni sezonu w sadach jabłoniowych. Sad Nowoczesny 7, 33-35.
2. Gasparski K., Łabanowska B., Łabanowski G. (2020). Observations male flight of the cherry bark tortrix (Enarmonia formosana Scop.) in an apple orchard during 2016–2020. Progress in Plant Protection, 60(4), 336-342.
3. Meszka B. (red.) (2015). Poradnik sygnalizatora ochrony jabłoni. Instytut Ogrodnictwa, Skierniewice.
4. Sobiszewski P. (red.), Cieślińska M. (red.) (2023). Metodyka integrowanej produkcji jabłek. Główny Inspektorat Ochrony Roślin, Warszawa.

Przeczytaj także:

Mszyce w sadach jabłoniowych – kiedy zwalczać?

Autor wpisu

FMC to globalna firma z ponad 140-letnią historią tworzenia innowacyjnych rozwiązań dla rolnictwa. Nasze początki sięgają 1883 roku w Kalifornii, kiedy wynalazca John Bean opracował pierwszy opryskiwacz tłokowy. Od tamtej pory nieustannie rozwijamy technologie, które wspierają nowoczesne rolnictwo.

Dowiedz się więcej o autorze