Wciornastki – objawy, zwalczanie, oprysk i najgroźniejsze gatunki
Jedną z grup szkodników, które stanowią poważne wyzwanie dla nowoczesnego rolnictwa, są wciornastki. Co to są wciornastki i jak wyglądają? Wciornastki są niewielkich rozmiarów owadami należącymi do rzędu przylżeńców. Żerują na wielu gatunkach roślin jedno- i dwuliściennych, w tym w owocach i warzywach. Niezwalczane wciornastki, w krótkim czasie, mogą doprowadzić do znacznych strat ekonomicznych. Dlatego szybka reakcja na pierwsze objawy żerowania jest niezwykle istotna, ponieważ pozwala znacząco ograniczyć szkody powodowane przez wciornastki. Zwalczanie tych owadów nie jest proste ze względu na ich wysoką zdolność reprodukcyjną oraz dużą odporność na środki ochrony roślin. Jak zatem skutecznie zwalczać wciornastki?
Spis treści
Charakterystyka wciornastków
Wciornastki larwy oraz osobniki dorosłe żerują na liściach, kwiatach i owocach powodując istotne szkody w uprawach wielu gatunków roślin uprawnych. Są niewielkich rozmiarów owadami, które osiągają długość ciała od 1 do 2 mm.
Larwa wciornastka jest bardzo mała i jest walcowatego kształtu. Osobniki dorosłe są zwykle ciemno zabarwione oraz posiadają dwie pary przezroczystych, wąskich skrzydeł zakończonych strzępiną. Występują także gatunki wciornastków, u których nastąpiła redukcja skrzydeł (Sierka, 2003). W związku z tym często pojawia się pytanie, czy wciornastki latają? U większości gatunków osobniki dorosłe potrafią aktywnie latać lub przemieszczać się z pomocą podmuchów wiatru. Dzięki temu szybko zasiedlają kolejne rośliny. Szkody w uprawach powodują zarówno larwy, jak również postacie dorosłe owada.
Aparat gębowy wciornastków jest typu kłująco-ssącego. W warunkach kontrolowanego mikroklimatu, np. w szklarni, wciornastki mogą występować nieprzerwanie niemal przez cały rok. Z kolei na polach uprawnych szkodniki te pojawiają się w okresie wegetacji roślin. Występowaniu wciornastków na polach sprzyja upalna i sucha pogoda. Natomiast spadek temperatur, połączony z opadami deszczu, wpływają na zmniejszenie ich populacji. Wciornastki w ziemi mogą stanowić dodatkowe źródło ponownego porażenia roślin.
Wciornastki – jak wyglądają larwy i cykl rozwojowy
Jak rozwijają się wciornastki?
Cykl rozwojowy wciornastków obejmuje stadium jaja, stadia larwalne oraz postać dorosłą (Konefał i Stepnowska, 2016). Tempo cyklu rozwojowego wciornastków zależy od gatunku i warunków środowiskowych. Wysokie temperatury sprzyjają rozwojowi tych szkodników. Rozwój jednego pokolenia wciornastka zachodniego w temperaturze 30°C trwa zaledwie 15 dni. Natomiast w temperaturze 12°C cykl wydłuża się prawie czterokrotnie.
Z kolei u wciornastka tytoniowca rozwój jednego pokolenia w temperaturze 28°C trwa w przedziale 18-28 dni. Jaja wciornastków są bardzo drobne i zwykle niewidoczne gołym okiem. Samice składają je na powierzchni roślin lub bezpośrednio w ich tkankach. Ze względu na bardzo krótki cykl rozwojowy w wysokiej temperaturze do najgroźniejszych szkodników w uprawach szklarniowych należą właśnie wciornastki. Larwy po wylęgu przemieszczają się i intensywnie żerują. Wraz z kolejnymi stadiami przestają się ruszać i pobierać pokarm. W tym okresie larwy wciornastka przygotowują się do przeobrażenia w postać dorosłą. Mogą wówczas przebywać w zakamarkach roślin lub przemieszczać się do wierzchniej warstwy podłoża.
Jak wygląda larwa wciornastka?
Larwa wciornastka ma około 1 mm długości i przypomina przecinek. W zależności od gatunku wykazuje zmienność kolorystyczną. Przyjmuje barwę od żółtej przez pomarańczową i czerwoną, aż po zieloną.
Wciornastki – najgroźniejsze gatunki wciornastków dla upraw
Wciornastek zachodni Frankliniella occidentalis jest jednym z najgroźniejszych szkodników upraw szklarniowych. Oficjalnie, na terenie Polski wciornastek zachodni po raz pierwszy został odnotowany w 1986 roku. Obecnie jest najpowszechniej występującym gatunkiem wciornastka w naszym rolnictwie. Wciornastek zachodni żeruje na liściach, pąkach kwiatowych i kwiatach wielu roślin uprawnych, w tym pomidorów, ogórków, bakłażanów i chryzantem. Dodatkowo, wciornastek zachodni jest wektorem licznych wirusów, w tym groźnego wirusa brązowej plamistości pomidora TSWV oraz wirusa plamistości tytoniu TSV. Ze względu na uszkadzanie kwiatów jest to szkodnik szczególnie groźny w uprawie ogórków. Straty spowodowane żerowaniem wciornastka zachodniego mogą sięgać nawet 100 proc. plonu.
Wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci żeruje na ponad 300 gatunkach roślin uprawnych i ozdobnych w szklarniach oraz polach uprawnych. Do najczęściej atakowanych warzyw należą: cebula, czosnek, bakłażan, papryka, ogórek i pomidor. Szkodnik zasiedlając nadziemne części roślin wysysa soki komórkowe z tkanek. Szkodliwość wciornastka tytoniowca polega również na przenoszeniu wirusa powodującego żółtą smugowatość cebuli IYSV. Szacuje się, że straty w plonie roślin uprawnych spowodowane żerowaniem wciornastka tytoniowca mogą przekraczać 50 proc.
Wciornastek różówek Thrips fuscipennis jest szeroko rozpowszechnionym polifagicznym szkodnikiem, występującym w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce atakuje przede wszystkim uprawy aronii, borówki wysokiej, maliny, porzeczki i truskawki. W sprzyjających warunkach pogodowych w ciągu sezonu wegetacyjnego mogą rozwinąć się nawet cztery pokolenia tego szkodnika. Żerowanie wciornastka różówka w uprawach owoców miękkich prowadzi do ograniczenia zawiązywania się owoców, a te, które się zawiążą są mniejsze, zdeformowane i często przedwcześnie opadają. W przypadku braku skutecznej ochrony, wciornastek różówek może spowodować znaczne straty w plonie, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym.
Inne gatunki wciornastków w uprawach
W uprawach roślin zbożowych może występować ponad 20 gatunków wciornastków, które są morfologicznie są do siebie bardzo zbliżone, co znacznie utrudnia ich identyfikację. Z gospodarczego punktu widzenia największe znaczenie dla produkcji zbóż mają: wciornastek zbożowiec Haplothrips aculeatus, wciornastek owsianek Stenothrips graminum, wciornastek pszenicznik Haplothrips tritici, wciornastek zęborogi Limothrips denticornis oraz wciornastek zbożowy bezzębny Limothrips cerealiom. Szkodniki te, żerując na liściach, źdźbłach, kłosach i zawiązujących się ziarniakach, powodują osłabienie roślin, zwiększają ich podatność na choroby. Mogą również prowadzić do niewykłoszenia zbóż lub zmniejszenia masy i pogorszenia się jakości ziarna.
Wciornastki – objawy żerowania
Jakie są objawy żerowania wciornastków?
Najczęściej wciornastki można zauważyć na liściach, kwiatach i owocach. Wciornastki, poprzez nakłuwanie tkanek roślinnych, wysysają soki komórkowe, co prowadzi do licznych uszkodzeń roślin uprawnych. Początkowo na porażonych organach pojawiają się jasne, srebrzyste plamki, które z czasem powiększają się i przybierają postać skorkowaciałych, brązowych obszarów. Zasychanie pąków kwiatowych lub deformacje kwiatów są również charakterystycznymi oznakami żerowania wciornastków. Uszkodzone tkanki często ulegają nekrozie, co objawia się ich brązowieniem. Żerujące na liściach wciornastki powodują ich zasychanie. W pobliżu miejsc żerowania można zaobserwować czarne odchody wciornastków.
Objawy żerowania wciornastków
- Jasne, srebrzyste plamki na liściach, które z czasem brązowieją i korkowacieją
- Zasychanie i deformacja pąków kwiatowych
- Blednięcie, zwijanie się i przedwczesne opadanie liści
- Stwierdzenie czarnych, drobnych odchodów w pobliżu miejsc żerowania
Skąd biorą się wciornastki?
Pomimo, że szklarnie są starannie przygotowywane do sezonu, mogą pojawiać się w nich wciornastki. Skąd się biorą? Wciornastki w szklarni mogą pojawiać się na kilka sposobów. Często są przenoszone przez ruchy powietrza, w tym podmuchy wiatru lub cyrkulację powietrza w obiektach. Zdarza się również, że zostają zawleczone wraz z sadzonkami. Dodatkowo mogą być zawlekane przez ludzi na odzieży, butach i narzędziach używanych podczas uprawy. Źródłem pojawienia się mogą być również wciornastki w ziemi z sąsiadujących upraw, ponieważ część osobników zimuje w glebie lub w resztkach roślinnych pozostających w podłożu. Wystarczy nawet niewielka liczba szkodników zaleczonych do szklarni, aby problem szybko się nasilił. Przy wysokiej temperaturze i suchym powietrzu wciornastki bardzo szybko się rozmnażają, co sprzyja gwałtownemu wzrostowi ich populacji.
Wciornastki – monitoring upraw
Wciornastki charakteryzują się niezwykle wysokim potencjałem reprodukcyjnym oraz zdolnością do rozprzestrzeniania się. Poza bezpośrednimi uszkodzeniami roślin, owady te są również wektorami wielu groźnych chorób wirusowych, co dodatkowo zwiększa ich szkodliwość. Progi ekonomicznej szkodliwości dla wciornastków są zmienne i zależą zarówno od gatunku rośliny uprawnej, jak i od gatunku szkodnika.
Monitoring upraw szklarniowych
Wytrząsanie roślin jest jedną z podstawowych metod lustracji roślin. Polega na energicznym potrząsaniu roślinami nad jasną powierzchnią, np. białym arkuszem papieru lub tacką. W ten sposób można łatwo zauważyć spadające zarówno dorosłe osobniki, jak i larwy szkodnika.
Stosowanie tablic lepowych. Żółte i niebieskie tablice lepowe, rozmieszczone w szklarni w odpowiedniej liczbie skutecznie wabią wciornastki. Regularne sprawdzanie tablic pozwala na ocenę liczebności populacji szkodnika.
Systematyczna obserwacja roślin. Dokładne oględziny roślin, ze szczególnym uwzględnieniem młodych liści, kwiatów i pąków, umożliwiają wykrycie charakterystycznych symptomów żerowania wciornastków.
Monitoring upraw polowych
Monitoring plantacji cebuli pod kątem występowania wciornastka tytoniowca powinno przeprowadzać się już w pierwszej połowie maja. W tym celu trzeba badać po 50 roślin w 5 losowych punktach wokół plantacji raz w tygodniu aż do początku lipca. Następnie co 2 tygodnie.
Lustracja plantacji owoców jagodowych pod kątem występowania wciornastka różówka powinna być prowadzona systematycznie, od początku fazy kwitnienia roślin aż do zakończenia zbiorów. Do monitorowania liczebności wciornastka w uprawach jagodowych najczęściej wykorzystuje się tablice lepowe w kolorze niebieskim lub żółtym. Tablice należy umieścić około 30 cm nad wierzchołkami roślin. W warunkach silnego nasłonecznienia bardziej skuteczne są tablice niebieskie. Zaleca się rozmieszczenie co najmniej 5 tablic na 0,1 ha uprawy.
Obserwacje wciornastków w zbożach należy przeprowadzać w okresie pomiędzy drugą połową lipca, a początkiem sierpnia, gry rośliny znajdują się w fazach od rozwijania się kłosów BBCH 51 do początku dojrzałości mlecznej ziarna BBCH 73. Badaniom powinno się poddawać 50 kolejnych roślin w rzędzie, w kilku losowych miejscach plantacji. Na plantacjach o powierzchni do 2 ha należy poddać dokładnym oględzinom minimum 200 roślin. W przypadku upraw o większym areale, liczbę badanych roślin należy zwiększyć o 100 na każdy kolejny hektar.
Wciornastki – biologiczne metody zwalczania
Zwalczanie wciornastków jest trudne, ponieważ szkodniki te szybko uodparniają się na wiele chemicznych środków ochrony roślin. Dlatego coraz większe znaczenie mają biologiczne preparaty na wciornastki, które można stosować w programach zintegrowanej ochrony roślin.
Wciornastki, czym zwalczać?
Wciornastki są szkodnikami, które wykazują wysoką odporność na działanie chemicznych środków ochrony roślin. Zwalczanie wciornastków może być efektywne dzięki zastosowaniu insektycydów biologicznych. Skutecznym rozwiązaniem jest oprysk na wciornastki środkami zawierającymi spinosad, który jest substancją czynną powstającą w wyniku fermentacji bakterii Saccharopolyspora spinosa. Przykładem takiego środka jest Nexsuba® <<< SPRAWDŹ. Nexsuba® jest biologicznym insektycydem stosowanym do zwalczania wciornastków w uprawach warzyw i owoców w gruncie, pod osłonami i w szklarni. Nexsuba® wyróżnia się unikalnym działaniem. Zapobiega powstawaniu odporności u szkodników i wykazuje niski wpływ na środowisko. Dzięki temu może być stosowany w programach zintegrowanej ochrony roślin. Jednocześnie ogranicza potrzebę użycia chemicznych środków ochrony roślin do minimum. Substancja biologicznie czynna działa na komórki nerwowe owada i prowadzi do paraliżu, a następnie do śmierci szkodników. Objawy działania środka pojawiają się już po kilkunastu minutach od zabiegu, a śmierć szkodnika następuje w ciągu kilku godzin.
Wciornastki – chemiczne metody zwalczania
Zgodnie z obowiązującymi zasadami integrowanej ochrony roślin zastosowanie metod chemicznych w zwalczaniu wciornastków powinno być ostatecznością. Chemia na wciornastki powinna być stosowana jedynie w przypadku, gdy inne, bardziej przyjazne dla środowiska metody okażą się niewystarczające.
Jak zwalczyć wciornastki chemicznie?
Priorytetem jest minimalizacja negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko oraz zachowanie równowagi biologicznej w uprawach. W przypadku konieczności użycia środków chemicznych należy wybierać preparaty selektywne, biodegradowalne oraz o udowodnionej skuteczności na wciornastki. Oprysk może być wykonany przy takich substancji czynnych jak acetamipryd, cypermetryna, deltametryna, cyjanotraniliprol czy lambda-cyhalotryna. Jednak, aby zapobiec rozwojowi odporności w populacji szkodników, należy stosować rotację substancji czynnych.
Wciornastki w uprawach
Wciornastki na ogórkach
Uprawom ogórka zagrażają wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci subsp. communis oraz wciornastek zachodni Frankliniella occidentalis.
Wciornastki na ogórkach żerują zarówno na liściach, kwiatach, jak i owocach. Początkowo na liściach widoczne są jasne plamy z drobnymi, czarnymi odchodami, które z czasem korkowacieją i wykruszają się (Wojdyła i in., 2017). Kwiaty brązowieją, a ich płatki opadają. Młode owoce ulegają ordzawieniu i deformacji. W ogórkach uprawianych zarówno pod osłonami, jak również w gruncie wciornastki powinny być zwalczane od razu po wykryciu pierwszych osobników (Wojdyła i in., 2017; Jarecka i in., 2023).
Wciornastki w cebuli
Cebula najczęściej jest porażana przez wciornastka tytoniowca Thrips tabaci subsp. communis.
Objawy żerowania wciornastków w cebuli mają postać srebrzystobiałych plamek, które z czasem powiększają swoją powierzchnie i zlewają się ze sobą. W wyniku żerowania wciornastków liście bieleją i zasychają. Za próg zagrożenia wciornastków w cebuli przyjmuje się 6-10 osobników na roślinę w czerwcu i lipcu, ocenianych na podstawie przeglądu 50 losowo wybranych roślin na polu (Bogumił i in., 2016).
Wciornastki w kapuście
W kapuście występują dwa gatunki wciornastków, tj. wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci ssp. communis i wciornastek kalarepowiec Thrips angusticeps.
Pierwsze objawy żerowania wciornastków pojawiają się na zewnętrznych liściach kapusty. W miarę rozwoju szkodników wnikają one także pomiędzy liście tworzącej się główki. Uszkodzone liście stają się skorkowaciałe, a główki kapusty są bardziej podatne na infekcje grzybowe. Próg zagrożenia w kapuście stanowi stwierdzenie pojedynczych osobników na 10 badanych roślinach (Chałańska i in., 2015).
Wciornastki truskawka
Na truskawkach żerują wciornastek różówek Thrips fuscipennis oraz wciornastek zachodni Frankliniella occidentalis.
Wciornastki na truskawkach żerują zarówno na liściach, jak i kwiatach oraz zawiązkach owoców. W skutek żerowania szkodników na liściach truskawki pojawiają się szarzejące się plamy. Uszkodzone pąki kwiatowe zasychają, z kolei owoce są zdeformowane oraz ordzawione. Próg zagrożenia dla wciornastka zachodniego stanowi obecność od 1 do 2 osobników na tablicy lepowej w ciągu tygodnia. Z kolei dla wciornastka różówka obecność kilku osobników.
Wciornastki w warzywach
W uprawach warzyw pod osłonami, takich jak papryka, żerują wciornastek tytoniowiec Thrips tabaci subsp. communis oraz wciornastek zachodni Frankliniella occidentalis.
Dorosłe osobniki żerują głównie w kwiatach, natomiast larwy atakują zarówno kwiaty, jak i liście oraz owoce. W miejscach żerowania pojawiają się drobne, srebrzystobiałe plamki, które z czasem obejmują całą powierzchnię liści. W tych miejscach tkanka wykrusza się. Uszkodzone owoce są zdeformowane i ordzawione. Decyzję o zwalczaniu wciornastka zachodniego należy podjąć niezwłocznie po wykryciu tego szkodnika w uprawie (Bogumił i in., 2016a).
Bibliografia:
- Bogumił A., Chałańska A., Czajka A., Łabanowski G., Wlodarek A., Wrzodak R. (2016). Poradnik sygnalizatora ochrony cebuli. InHort, Skierniewice.
- Bogumił A., Chałańska A., Łabanowski G., Sobolewki J. (2016)a. Poradnik sygnalizatora ochrony papryki pod osłonami. InHort, Skierniewice.
- Chałańska A., Łabanowski G., Robak J., Woszczyk K. (2015). Poradnik sygnalizatora kapusty głowiastej białej. InHort, Skierniewice.
- Jarecka A., Ptaszek M., Soika G., Skubij N. (2023). Poradnik sygnalizatora ochrony ogórka gruntowego. InHort, Skierniewice.
- Konefał T., Stepnowska A. (2016). Wciornastek zachodni (Frankliniella occidentalis (Pergande)). Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Warszawa.
- Sierka, W. (2003). Wciornastki (Insecta, Thysanoptera) owady nieznane… Kosmos, 52(2-3), 315-319.
- Wojdyła A., Komorowska B., Włodarek A., Wrzodak R., Stępowska A. (2017). Poradnik sygnalizatora ochrony ogórka uprawianego pod osłonami. InHort, Skierniewice.
