Przeziernik porzeczkowiec – jak rozpoznać i zwalczać szkodnika porzeczki?

Owoce

Przeziernik porzeczkowiec to groźny szkodnik pędów porzeczki czarnej, czerwonej, białej oraz agrestu. Gąsienice przeziernika porzeczkowca żerują wewnątrz pędów, przez co uszkodzenia przez długi czas są praktycznie niewidoczne. W efekcie plantator może zauważyć porażenie dopiero wtedy, gdy pędy roślin słabną, więdną, zamierają lub łatwo się wyłamują. Przy późnym wykryciu szkodnika na plantacji jego zwalczanie staje się trudne i często mało skuteczne.

Przeziernik porzeczkowiec – co to za szkodnik?

Przeziernik porzeczkowiec łac. Synanthedon tipuliformis to groźny szkodnik porzeczki i agrestu. Należy do motyli z rodziny przeziernikowatych. Osobniki dorosłe osiągają do 12 mm długości i swoim nieco wydłużonym tułowiem oraz ubarwieniem przypominają osy. Jednak w odróżnieniu od os nie posiadają wyraźnego przewężenia między tułowiem, a odwłokiem.

Ciało motyli przeziernika porzczkowca pokryte jest drobnymi łuseczkami, które nadają im metaliczną barwę. Ich skrzydła są przezroczyste czarno obrzeżone. Na końcu odwłoka widoczny jest pęczek czarnych włosków. Występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Samce i samice można rozróżnić po liczbie poprzecznych pasków na odwłoku (Łabanowska i Piotrowski, 2016). U samic występują trzy, a u samców cztery. Gąsienica jest biała, z brązową głową. Dorasta do około 30 mm długości. Żeruje wewnątrz pędów. Z tego względu przeziernik porzeczkowiec w porzeczce czy agreście często jest trudny do zauważenia.

Jakie rośliny atakuje przeziernik porzeczkowiec?

Przeziernik porzeczkowiec stanowi istotne zagrożenie zarówno w uprawach towarowych, szkółkach, jak i w ogrodach przydomowych. Najczęściej zasiedla porzeczkę czarną, ale żeruje również na porzeczce czerwonej i białej oraz na agreście. Szczególnie duże znaczenie gospodarcze ma w plantacjach towarowych, gdzie uszkodzenia spowodowane przez gąsienice przeziernika porzeczkowca obniżają kondycję krzewów i negatywnie wpływają na plonowanie także w kolejnych sezonach. W przypadku materiału szkółkarskiego obecność gąsienic w sadzonkach skutkuje jego dyskwalifikacją (Łabanowska i Broniarek-Niemiec, 2013).

Objawy żerowania przeziernika porzeczkowca

Pierwsze objawy żerowania przeziernika porzeczkowca są trudne do wykrycia. Obserwuje się słabszy wzrost porażonych pędów i stopniową utratę przez nie wigoru. Z czasem dochodzi do więdnięcia ich fragmentów, a następnie do zamierania. Uszkodzone przez przeziernika porzeczkowca pędy stają się kruche i podatne na łamanie, co szczególnie uwidacznia się podczas zbioru mechanicznego owoców kombajnem.

Po rozcięciu porażonego pędu widoczny jest wyjedzony rdzeń. Powstały w jego miejscu tunel wypełniony jest ciemnymi, gruzełkowatymi odchodami.

Przeziernik porzeczkowiec – objawy żerowania (Szulc i in., 2014; Łabanowska i Piotrowski, 2016)

• Osłabiony wzrost pędów
• Łamliwe pędy porzeczki
• Zamieranie pędów porzeczki
• Wyjedzony rdzeń pędu
• Sczerniałe korytarze wewnątrz pędów
• Obecność gruzełkowatych, ciemnych odchodów gąsienic w korytarzach
• Gąsienice w pędach porzeczki
• Pogorszenie kondycji całej rośliny przy silnym porażeniu

Dlaczego przeziernik porzeczkowiec jest trudny do zwalczania?

Przeziernik porzeczkowiec należy do szkodników szczególnie trudnych do zwalczania. Wynika to z jego z biologii i sposobu żerowania. Gąsienice rozwijają się wewnątrz pędów, przez co początkowo uszkodzenia mają charakter ukryty i przez długi czas mogą pozostawać niezauważone. Dodatkowo, rozwój gąsienic wewnątrz pędów utrudnia działanie środków ochrony roślin. Z tego względu możliwość skutecznej ochrony chemicznej plantacji ograniczona jest do okresu lotu motyli i składania jaj (Mitchel i in., 2011). Spóźniona reakcja znacząco obniża efektywność zabiegów, a w przypadku silnego porażenia konieczne staje się mechaniczne usuwanie i wycinanie uszkodzonych pędów.

Cykl rozwojowy przeziernika porzeczkowca

Cykl rozwojowy przeziernika porzeczkowca w dużej mierze przebiega wewnątrz pędów roślin żywicielskich, co utrudnia jego obserwację w trakcie sezonu. Szkodnik rozwija jedno pokolenie w roku.

Zimowanie gąsienic w pędach

Gąsienice przeziernika porzeczkowca zimują wewnątrz rdzenia pędów porzeczki i agrestu. Wiosną wznawiają żerowanie i kontynuują rozwój w tkankach rośliny. W maju wygryzają otwór wylotowy w pędzie, po czym przepoczwarczają się.

Lot motyli przeziernika porzeczkowca

Lot motyli zwykle rozpoczyna się w końcu maja lub na początku czerwca. W zależności od warunków pogodowych oraz regionu może trwać do końca lipca, a nawet początku sierpnia (Łabanowska i Piotrowski, 2012). Przebieg lotu motyli najlepiej monitorować za pomocą pułapek feromonowych.

Składanie jaj i wgryzanie się gąsienic

Samice przeziernika porzeczkowca składają jaja pojedynczo na jednorocznych pędach roślin żywicielskich. Po wylęgu, w czerwcu i lipcu, młode gąsienice wgryzają się do wnętrza pędów, gdzie żerują i zimują.

Kiedy monitorować plantację porzeczki?

Monitoring plantacji porzeczki i agrestu ma istotne znaczenie w ograniczaniu strat powodowanych przez przeziernika porzeczkowca i musi być prowadzony regularnie. Obserwacje nie mogą opierać się jedynie na ocenie wizualnej, ponieważ – jak już wcześniej było wspomniane – wczesne stadia rozwoju szkodnika są trudne do wykrycia.

W okresie lotu motyli, od końca maja lub początku czerwca, należy prowadzić kontrolę ich obecności, poprzez m.in. obserwację obecności motyli na liściach oraz stosowanie pułapek feromonowych wabiących samce. Zaleca się zawieszenie 1-2 pułapek na każde 2-3 ha plantacji oraz ich regularną kontrolę co 3-4 dni.

Próg szkodliwości przeziernika porzeczkowca

Za próg szkodliwości przyjmuje się średnio około 15 odłowionych motyli na pułapkę w ciągu tygodnia.

Istotnym elementem jest również lustracja pędów w okresie jesienno-zimowym lub podczas prześwietlania krzewów. W tym przypadku za próg szkodliwości uznaje się około 10 proc. uszkodzonych pędów w próbie 200 jednorocznych pędów.

W przypadku plantacji, na których w poprzednim sezonie obserwowano zasychające i łamliwe pędy, monitoring należy rozpocząć wcześniej. Przeoczenie pierwszych objawów obecności szkodnika może skutkować jego zwiększoną presją w kolejnym sezonie.

Przeczytaj także:

Pryszczarek porzeczkowiec pędowy

Przeziernik porzeczkowiec – zwalczanie metodami agrotechnicznymi

W zwalczaniu przeziernika porzeczkowca ważną rolę odgrywają metody agrotechniczne. Stanowią one podstawę integrowanej ochrony roślin, a ich celem jest przede wszystkim ograniczenie źródła infekcji oraz przerwanie cyklu rozwojowego szkodnika.

Podstawowym działaniem, prowadzonym już podczas zakładania plantacji, jest sadzenie wyłącznie zdrowego, kwalifikowanego materiału szkółkarskiego.

W trakcie prowadzenia plantacji niezbędna jest regularna lustracja krzewów i systematyczne usuwanie pędów z objawami żerowania gąsienic. Zabieg cięcia krzewów warto wykonywać przed okresem wylotu motyli, aby ograniczyć ich liczebność w kolejnym sezonie. Wycięte pędy należy bezwzględnie niszczyć, najlepiej poprzez spalenie, co pozwala zapobiegać dalszemu rozprzestrzenianiu się szkodnika.

Chemiczne zwalczanie przeziernika porzeczkowca – kiedy wykonać zabieg?

Chemiczne zwalczanie przeziernika porzeczkowca powinno być przeprowadzone w okresie masowego lotu motyli oraz intensywnego składania jaj. Jest to jedyny moment, w którym możliwe jest skuteczne ograniczenie liczebności szkodnika, zanim gąsienice wgryzą się do wnętrza pędów. Po rozpoczęciu żerowania wewnątrz tkanek roślinnych ich zwalczanie staje się wyraźnie ograniczone.

Termin wykonania zabiegów powinien wynikać z monitoringu plantacji, w szczególności z obserwacji odłowionych samców w pułapkach feromonowych. Ochronę chemiczną należy prowadzić wyłącznie przy użyciu środków zarejestrowanych w danej uprawie i zgodnie z obowiązującymi zaleceniami dotyczącymi dawek, karencji oraz prewencji.

W zwalczaniu przeziernika porzeczkowca dozwolne są obecnie trzy substancje czynne, w tym deltametryna (gov.pl). Deltametryna, zawarta m.in. w insektycydzie Nuyard, wykazuje działanie kontaktowe i żołądkowe. Działa błyskawicznie, zakłócając funkcjonowanie kanałów sodowych w układzie nerwowym owadów, prowadząc do ich natychmiastowego paraliżu i śmierci.

Skuteczność wszelkich zabiegów chemicznych zależy od ich terminowego wykonania oraz ścisłego przestrzegania zaleceń etykiety środka ochrony roślin.

Przeczytaj także:

Uprawa porzeczki – krok po kroku

Jak ograniczyć presję szkodnika w kolejnych sezonach?

Skuteczne ograniczenie presji przeziernika porzeczkowca nie powinno opierać się jedynie na działaniach interwencyjnych, po wystąpieniu pierwszych objawów porażenia roślin. Dla ograniczenia szkód w kolejnych sezonach niezbędne jest łączenie działań profilaktycznych, regularnie prowadzonego monitoringu oraz prawidłowo wykonywanych działań ochronnych.

Systematyczne cięcie sanitarne krzewów

Podstawę stanowi systematyczne cięcie sanitarne krzewów. Regularne usuwanie i niszczenie starych, uszkodzonych i gorzej rozwijających się pędów ogranicza miejsca rozwoju i zimowania szkodnika.

Zdrowy materiał szkółkarski

Istotnym elementem profilaktyki jest również wykonywanie nasadzeń wyłącznie przy użyciu zdrowego materiału szkółkarskiego. Ogranicza to ryzyko zawleczenia szkodnika.

Regularny monitoring plantacji

Duże znaczenie ma również monitoring prowadzony w okresie lotu motyli. Pozwala on określić moment pojawu szkodnika w gospodarstwie i wyznaczenie optymalnego terminu wykonania oprysków, kiedy gąsienice są najbardziej podatne na działanie środków ochrony roślin. Nie należy odkładać terminu ochrony chemicznej do momentu widocznego zamierania pędów. Wtedy straty są już nieodwracalne, a zwalczanie szkodników porzeczki bardzo trudne i ograniczone.

Przeziernik porzeczkowiec a inne przyczyny zamierania pędów

Objawy żerowania przeziernika porzeczkowca mogą przypominać uszkodzenia wywołane przez patogeny chorobotwórcze oraz czynniki abiotyczne. Przy przezierniku charakterystycznymi objawami są wyjedzony rdzeń wewnątrz pędów, sczerniałe korytarze wypełnione gruzełkowatymi odchodami i występowanie gąsienic w najmłodszych pędach. Z tego powodu przed podjęciem działań ochronnych należy dokładnie zdiagnozować przyczynę problemu. Sama obserwacja powierzchni roślin zwykle jest niewystarczająca i wymaga kontroli wnętrza pędów.

Z czym mylone są objawy występowania przeziernika porzeczkowca?

Najczęściej objawy spowodowane przez przeziernika porzeczkowca mylone są z (Łabanowska i in., 2016; Łabanowska i in., 2023):

• uszkodzeniami mrozowymi
• uszkodzeniami mechanicznymi
• błędami w cięciu
• suszą
• niedoborami składników mineralnych, m.in. żelaza i cynku
• ze szkodami wyrządzonymi przez inne szkodniki porzeczki, takie jak pryszczarek porzeczkowiec pędowy

Najczęstsze błędy w ochronie porzeczki przed przeziernikiem

Skuteczna ochrona plantacji porzeczki przez przeziernikiem porzeczkowcem wymaga systematycznie prowadzonego monitoringu oraz właściwie dobranych działań agrotechnicznych i chemicznych. Producentom zdarza się popełniać błędy, które  ograniczają efektywność zwalczania i sprzyjają dalszemu rozwojowi szkodnika.

Do najczęściej spotykanych błędów w ochronie porzeczki przez przeziernikiem porzeczkowcem należą:

• zbyt późne rozpoznanie objawów żerowania szkodnika
• pozostawienie porażonych pędów na plantacji
• wykonywanie zabiegów ochronnych bez wcześniejszego monitoringu lotu motyli, co często skutkuje niewłaściwym terminem aplikacji środków ochrony roślin i obniżeniem efektywności zabiegu
• wykonywanie jedynie pojedynczego zabiegu ochronnego
• brak lustracji plantacji po zbiorach
• stosowanie środków ochrony roślin bez zapoznania się z etykietą rejestracyjną produktów
• nieuwzględnianie sąsiadujących plantacji agrestu, które mogą stanowić dodatkowe źródło pojawu szkodnika

Przeziernik porzeczkowiec – co warto zapamiętać?

Przeziernik porzeczkowiec w agreście i porzeczce jest groźnym szkodnikiem przede wszystkim dlatego, że uszkadza pędy od środka i pozostaje niezauważony przez długi czas. Im później zostanie wykryty tym staje się trudniejszy do zwalczania i tym większe może powodować straty. Skuteczna ochrona porzeczki przed szkodnikami pędów powinna łączyć lustrację plantacji, wycinanie porażonych pędów, monitoring lotu motyli i dobrze zaplanowane zabiegi wykonywane zgodnie z aktualną etykietą środków ochrony roślin.

Przeczytaj także:

Szkodniki porzeczek – skuteczna ochrona w 2025 roku

Bibliografia

1. Łabanowska B. H., Piotrowski W. (2012). Przeziernik porzeczkowiec (Synanthedon tipuliformis Clerck)-monitoring lotu na porzeczce czarnej. Zeszyty Naukowe Instytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach, 20.
2. Łabanowska B. H. (red.), Broniarek-Niemiec A. (red.) (2013). Metodyka Integrowanej Ochrony Porzeczki (materiały dla doradców). Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy, Skierniewice.
3. Łabanowska B. H. (red.), Piotrowski W. (red.) (2016). Poradnik sygnalizatora ochrony porzeczek. Instytut Ogrodnictwa. Skierniewice.
4. Łabanowska H. B. (red.), Broniarek-Niemiec A. (red.), Cieślinowska M. (red.) (2023). Metodyka integrowanej produkcji porzeczki czarnej. Instytut Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa.
5. Mitchel C., Brennan R. M., Cross J. V., Johnson S. N. (2011). Arthropod pests of currant and gooseberry crops in the UK: their biology, management and future prospects. Agricultural and Forest Entomology, 13(3), 221-237.
6. Szulc M., Matyjaszczyk E., Sobczak J. (2014). Dostępność środków ochrony roślin dla amatorskich upraw sadowniczych. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 76(2), 98-107.
7. www.gov.pl, dostęp 15.06.2026

Autor wpisu

FMC to globalna firma z ponad 140-letnią historią tworzenia innowacyjnych rozwiązań dla rolnictwa. Nasze początki sięgają 1883 roku w Kalifornii, kiedy wynalazca John Bean opracował pierwszy opryskiwacz tłokowy. Od tamtej pory nieustannie rozwijamy technologie, które wspierają nowoczesne rolnictwo.

Dowiedz się więcej o autorze