Jak choroby grzybowe wpływają na plon zbóż? Realne straty i przykłady

Uprawy polowe

Straty powodowane w zbożach przez choroby grzybowe rzadko są kilkuprocentowe. Przy wysokiej presji często przekraczają 40 proc. plonu, a porażenie ziarna mykotoksynami może powodować jego dyskwalifikację handlową. W praktyce straty często są niedoszacowane, bo poza stratami ilościowymi dochodzi do spadku jakości ziarna. Dodatkowo, część chorób grzybowych może rozwijać się w sposób utajony, przez co rośliny tracą swój potencjał plonotwórczy. Z tego powodu prawidłowo prowadzona ochrona fungicydowa jest jednym z filarów efektywnej technologii uprawy i utrzymania opłacalności produkcji. Jak choroby grzybowe zbóż wpływają na plon. 

Dlaczego choroby grzybowe powodują spadek plonu?

Część chorób grzybowych rozwija się już na etapie wschodów zbóż, a nawet w okresie ich spoczynku wegetacyjnego. Inne pojawiają się później, od wznowienia wegetacji aż do fazy kłoszenia.

Porażenie we wczesnych fazach prowadzi do trwałej utraty potencjału plonotwórczego, którego roślina nie jest w stanie w pełni odbudować.

Porażenie zbóż takimi chorobami jak septorioza liści, rdza brunatna czy mączniak prawdziwy powoduje nekrozy, zasychanie i przedwczesne zamieranie liści. Skutkiem czego jest ograniczenie powierzchni asymilacyjnej liści, a tym samym spadek intensywności fotosyntezy i zaburzenie transpiracji.

W konsekwencji powoduje to zmniejszenie wysokości plonu ziarna (Horoszkiewicz-Janka i in. 2015). Dodatkowo, ziarno pochodzące ze zbóż porażonych mączniakiem jest mniej wypełnione i gorszej jakości (Tratwal i in., 2017). Ma niższą zawartość węglowodanów oraz mniejszą masę tysiąca ziaren, co pogarsza zarówno wielkość, jak i jakość plonu.

Przeczytaj także:

Ochrona fungicydowa zbóż – program zabiegów, terminy i skuteczna strategia ochrony

Choroby grzybowe zbóż – ile można stracić bez ochrony fungicydowej zbóż?

Zasadność ochrony fungicydowej najlepiej ilustrują konkretne patogeny i skala powodowanych przez nie strat plonu.

Jedną z groźniejszych chorób zbóż jest rdza żółta, wywoływana przez Puccinia striiformis. Jej szkodliwość polega na zdrobnieniu ziarna i spadku jego wartości użytkowej (sodr.pl). W sprzyjających warunkach choroba szybko się rozprzestrzenia, powodując straty plonu rzędu 50-70 proc. Najbardziej narażone są pszenica, żyto i pszenżyto, zwłaszcza przy temperaturze 10-15°C i wysokiej wilgotności (Horoszkiewicz-Janka i in., 2023).

Powszechnym problemem w Polsce jest także mączniak prawdziwy zbóż, którego sprawcą jest Blumeria graminis. Mączniak prawdziwy w latach sprzyjających infekcji może ograniczyć plon nawet o 40 proc. (Okoń i in., 2016). Chorobie sprzyja wysoka wilgotność względna powietrza wynosząca 50-100 proc.

Niedoceniana bywa również septorioza liści, wywoływana przez Septoria tritici. Przyczynia się ona do spadku ogólnej masy ziarna i strat plonu na poziomie 30-50 proc. (Wachowska i in., 2018). Infekcji sprzyjają temperatury 4-18°C oraz częste opady i wysoka wilgotność. Podobne straty notuje się przy septoriozie plew pszenicy, której sprawcą jest patogen Stagonospora nodorum (Kowalska i Góral, 2023).

W uprawie pszenicy ozimej problemem bywa łamliwość źdźbła (Pseudocercosporella herpotrichoides). Należy zwrócić na nią uwagę zwłaszcza pod koniec krzewienia. Przy silnym porażeniu dochodzi do wylegania, a także załamywania się roślin. Straty wynoszą wtedy kilkanaście procent.

Dodatkowym zagrożeniem jest obecność mykotoksyn produkowanych przez niektóre patogeny grzybowe, takie jak Fusarium ssp. Obniżają one bezpieczeństwo paszowe i konsumpcyjne ziarna. Przekroczenie dopuszczalnych norm poziomu mykotoksyn może skutkować dyskwalifikacją plonu z obrotu.

Dlaczego reakcja na objawy chorób w zbożach często jest spóźniona?

Rozwój infekcji grzybowych w zbożach w pierwszej fazie zwykle przebiega bezobjawowo. Patogen kolonizuje tkanki i ogranicza ich funkcjonowanie, zanim pojawią się charakterystyczne symptomy choroby. Oznacza to, że porażenie zaczyna się wcześniej, niż można je zaobserwować w łanie.

Fungicydy wykazują najwyższą skuteczność, gdy są stosowane zapobiegawczo. Zabiegi interwencyjne mają ograniczoną skuteczność, ponieważ część uszkodzeń tkanek jest już nieodwracalna.

Gdy choroba przybiera zaawansowane stadium i widoczne są jej objawy, skuteczność zabiegu wyraźnie spada. W takiej sytuacji fungicyd może jedynie ograniczyć dalsze rozprzestrzenianie się patogenu, ale nie przywróci utraconego potencjału plonotwórczego porażonego zboża.

Przeczytaj także:

Jak stosować fungicydy w zbożach, żeby były skuteczne?

Jak ograniczyć straty plonu zbóż powodowanych przez choroby?

Ograniczenie strat powodowanych przez choroby grzybowe wymaga wdrożenia strategii ochrony fungicydowej. Podstawę stanowi właściwie zaplanowany program zabiegów. Musi być dostosowany do faz rozwojowych roślin oraz okresów największej presji chorób.  Takie podejście pozwala utrzymać zdrowotność łanu w krytycznych momentach budowania plonu.

Ważnym elementem strategii ochrony fungicydowej jest rotacja substancji czynnych z różnych grup chemicznych, o odmiennych mechanizmach działania. Ogranicza to ryzyko uodparniania się patogenów i pozwala utrzymać wysoką skuteczność ochrony w kolejnych sezonach (Kiniec, 2025).

W celu skutecznego ograniczenia strat plonu istotnie nie jest również prawidłowe wyznaczenie terminu zabiegu w zależności od warunków pogodowych oraz aktualnej presji chorób w łanie. Większość fungicydów działa najefektywniej w temperaturze 10-20°C. Przy spadkach poniżej 5°C zabiegi tracą sens, ponieważ spowolnione procesy fizjologiczne roślin wyraźnie ograniczają skuteczność działania produktów.

Kiedy brak ochrony fungicydowej jest największym ryzykiem?

Największe ryzyko występuje w systemach intensywnej produkcji roślinnej. Częste ograniczenie zmianowania, wysoki poziom nawożenia azotowego i brak odpowiedniej wentylacji spowodowany gęstym łanem sprzyjają rozwojowi patogenów grzybowych. W takich warunkach nawet krótkotrwałe okno infekcyjne może przyczynić się do szybkiego rozwoju chorób.

Szczególnej uwagi wymagają odmiany zbóż o niższej odporności. Szybciej ulegają one infekcjom i reagują silniejszym spadkiem plonowania na porażenie. Dodatkowo, w sezonach o intensywnych opadach, wysokiej wilgotności i umiarkowanych temperaturach presja chorób wyraźnie rośnie i brak ochrony skutkuje błyskawicznym porażeniem roślin oraz ograniczeniem ich plonowania.

Bibiografia

1. Horoszkiewicz-Janka J., Pieczul K., Korbas M. 2015. Zwalczanie septoriozy wiosną. Farmer, 3/12. 90-93.
3. Horoszkiewicz-Janka J. (red.), Strażyński P. (red.), Mrówczyński M. (red.) (2023). Metodyka Integrowanej Produkcji pszenicy ozimej i jarej. Główny Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa, Warszawa.
4. Kiniec A. (2025). Strategie zarządzania odpornością grzybów na substancje czynne fungicydów. Strategies of management resistance fungus to active substances of fungicides. Progress in Plant Protection, 65(3), 183-190.
5. Kowalska L., Góral T. (2023). Septorioza plew–choroba pszenicy i pszenżyta powodowana przez grzyb Parastagonospora nodorum. Biuletyn Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, (299), 39-53.
6. Okoń S., Ociepa T., Paczos-Grzęda E., Kowalczyk K. (2016). Analiza poziomu odporności polskich odmian owsa zwyczajnego (Avena sativa L.) na mączniaka prawdziwego (Blumeria grami-nis DC. f. sp. avenae Em. Marchal.). Agronomy Science, 71(3), 51-60.
7. Tratwal A. (red.), Kubasik W. (red.), Mrówczyński M. (red.) (2017). Poradnik sygnalizatora ochrony zbóż. Instytut Ochrony Roślin Państwowy Instytut Badawczy, Poznań.
8. Wachowska U., Duba A., Goriewa K., Wiwart M. (2018). Ocena skuteczności drożdży Aureobasidium pullulans, Debaryomyces hansenii i Rhodotorula glutinis w ograniczeniu septoriozy paskowanej liści pszenicy (Zymoseptoria tritici). Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych, 592, 97-106.
9. sodr.pl, dostęp 27.04.2026

Autor wpisu

FMC to globalna firma z ponad 140-letnią historią tworzenia innowacyjnych rozwiązań dla rolnictwa. Nasze początki sięgają 1883 roku w Kalifornii, kiedy wynalazca John Bean opracował pierwszy opryskiwacz tłokowy. Od tamtej pory nieustannie rozwijamy technologie, które wspierają nowoczesne rolnictwo.

Dowiedz się więcej o autorze